“Sosyalistlerin kapitalizme yönelik bir eleştiriden daha fazlasına ihtiyacı var. Sosyalist bir ekonominin nasıl işleyebileceğine (ve sıradan insanların yaşamlarını nasıl iyileştirebileceğine) dair somut bir açıklamaya ihtiyacımız var.”
Her şeyin politik olduğu bir dönemde yaşıyoruz; siyaset hariç. Kültür, tüketim ve kişisel kimlikle ilgili gündelik seçimleri rutin olarak ahlaki bağlılığın ifadeleri olarak ele alıyoruz; bunları gizli anlamlar açısından inceliyor ve partizan kamplara atfediyoruz. İnsanların ne izlediklerinden, ne satın aldıklarından, ne hakkında şaka yaptıklarından ya da internette ne paylaştıklarından bütün bir dünya görüşü çıkarıyoruz.
Oysa bu sürekli ideolojik çatışma atmosferinde, en temel siyasi sorular neredeyse hiç sorulmuyor. Ekonomi nasıl düzenlenmelidir? Gelir ve servet eşitsizlikleri doğası gereği sakıncalı mıdır, yoksa kimse aç kalmadığı sürece kabul edilebilir mi? Siyasi eşitlik, ekonomik eşitsizlikle birlikte gerçekten var olabilir mi? Demokrasi hükümetler için iyiyse, neden işyerleri için iyi değil?
Yirminci yüzyılın büyük bir kısmı, Batı kapitalizmi ile Sovyet komünizmi arasındaki küresel rekabetle şekillendi. Yüzyılın sonunda kapitalizmin zaferi açıktı. SSCB ve Doğu Avrupa’daki uydu devletleri çöktü. Hâlâ komünist partiler tarafından yönetilen ülkelerin çoğu, iki sistemin piyasa odaklı bir melezini benimsedi. Kapitalist zaferçiliğin hakim olduğu bir dönemde, toplumsal ve ekonomik yaşamın temel hatları tartışmaya açık olmayan unsurlar olarak kabul edildi.
On yıllar sonra, kapitalizmin suistimallerine yönelik en sert eleştirmenler bile, bu sistemi tamamen aşabileceğimizi nadiren öne sürüyor.
Hayatımızın büyük bir bölümünü, şu anda ve burada emekçilere fayda sağlayacak reformları savunarak geçirdik. Tarihin bazen dev adımlarla ilerlediğini, ancak toplumsal ilerlemenin daha sıklıkla kısa vadeli kazanımlar için günlük çekişmeli mücadelelerden ibaret olduğunu anlıyoruz.
Ancak, kendimizi sosyalist olarak tanımlayan bizler, sadece kapitalizme yönelik (sıradan insanların yaşamlarına ve mücadelelerine dayanan) kapsamlı bir eleştiri sunmakla kalmamalı, aynı zamanda onun yerini neyin alacağına dair bir vizyon da sunabilmeliyiz. Bu, yüzyıllar sonra, gelişen teknolojiyle ekonomik, çevresel ve lojistik engeller aşıldığında böyle bir halefin neye benzeyeceği değil, bir alternatifin şimdiki zamanda nasıl işleyebileceğidir. Bu olmadan, kapitalizme karşı muhalefet, soyut bir ahlaki protestodan öteye geçemeyebilir.
Tamamen sosyalist bir toplum hakkında söyleyebileceğimiz en iyi şey, bunun bir gün mümkün hale gelebileceği ise (tıpkı radikal yaşam süresinin uzatılması ya da uzak galaksilerdeki koloniler gibi) o zaman kapitalizme “karşı” olmak, sistem içindeki reformlara verdiğimiz desteğin üzerine eklenmiş anlamsız bir gösterişten ibarettir.
Marksistlerin sık sık yaptığı gibi, kapitalizmin her zaman var olmadığını belirtmenin de pek bir yararı yoktur. İnsanlık tarihinin büyük bir bölümünde var olmayan başka şeyleri düşünün; örneğin modern sağlık hizmetleri, çok partili demokrasi ya da internet gibi. Asıl soru, bu şeylerden herhangi birinin gelecekte ortadan kalkıp kalkmayacağı değil; bizim bunların ortadan kalkmasını isteyip istemediğimizdir. Kapitalizmi aşmak, ancak onu daha iyi bir şeyle değiştirebilirsek arzu edilir.
Kapitalizmi feodalizmden veya antik köle sistemlerinden ayıran temel bir özellik, o eski üretim biçimlerinde egemen sınıfın, Karl Marx’ın “doğrudan üreticiler” (köylüler, köleler veya serfler) olarak adlandırdığı kesimi kendileri için çalışmaya zorlamak için doğrudan güç kullanmasıdır. Kapitalizmde ise ücretli emekçiler, kırbaç ve zincirlerle değil, yoksulluğa düşme korkusuyla kapitalist sınıfa hizmet etmeye zorlanır. Amazon için çalışan hiç kimse, silahlı muhafızlar eşliğinde bir depoya götürülmez. İstediği zaman işten ayrılabilir ve işini kaybetme tehdidi, işverenin elindeki en etkili disiplin araçlarından biridir.
Sonuçlar ortada. Sömürü araçları daha nazik olabilir, ancak feodal köylülerin zamanlarının bir kısmını soylular için ekin yetiştirmeye ayırmakla yasal olarak yükümlü oldukları gibi, modern kapitalist iş sözleşmeleri de işçileri emeklerinin ürününün bir kısmını toplumlarının egemen sınıfına teslim etmeye mecbur kılar. En büyük kapitalistler bu süreçte o kadar zenginleşiyor ki, dağıtım hiyerarşisinin en üst basamaklarını milyarderlerin değil, trilyonerlerin işgal ettiği bir ekonomiye doğru hızla ilerliyoruz.
İş yerinde patron bir diktatör gibi hüküm sürer. Sendikalar ve düzenleyici devlet, yirminci yüzyılda işyerindeki zulmün en sert kenarlarını biraz yumuşattı; ancak kapitalist inovasyon güçleri, her gün bu kenarları yeniden ortaya çıkarmak için yaratıcı yollar üretiyor. Amazon depolarındaki işçilerin, elektronik gözetim ortamında kotalarını doldurmak için acele etmelerinin ve geride kalma korkusuyla tuvalet molalarını atlamalarının bir nedeni var.
Kapitalizmin temelinde yatan ekonomik zorunluluğun yarattığı yumuşak zorlama ne kadar kötü olursa olsun, bu, ondan önceki birçok sistemi karakterize eden doğrudan zorlamaya kıyasla bir gelişmedir. Ancak insan özgürlüğünün kısıtlanmasındaki bu azalma yeterince ileri gitmemektedir. Sosyalistler, emekçilerin neyin üretileceğine, nasıl üretileceğine ve sonuçların aralarında nasıl paylaştırılacağına karar verebilecekleri kurumsal düzenlemeler oluşturarak, doğrudan üreticileri kökten güçlendirmek istiyorlar. Ayrıca, insanların iyi bir hayat sürmek için ihtiyaç duydukları toplumsal gereksinimleri garanti altına almada kapitalizmden çok daha iyi iş çıkaran bir sistem yaratmak istiyoruz. Bu kitap, bunun nasıl bir şey olabileceğine dair gerçekçi bir modeli inceliyor ve bunun şu anki durumumuza kıyasla önemli bir gelişme olacağını savunuyor.
“Blueprints”ın Savunusu
Bu vizyon basit bir soruyla başlar: Kimde güç var, kimde yok? Toplu eylem yoluyla sistemi altüst etmedikçe, kapitalizm altında işçilerin sahip olduğu tek bireysel etki gücü, işten ayrılma gücüdür. Bu gücü elde etmek derin bir tarihsel başarıdır, ancak ciddi sınırlamaları vardır.
“Kendimizi sosyalist olarak tanımlayan bizler, kapitalizme yönelik kapsamlı bir eleştiri sunmakla kalmayıp, onun yerini neyin alması gerektiğine dair bir vizyon da ortaya koyabilmeliyiz.”
Birincisi, işçiler bu etki gücünü sık sık kullanamazlar; iş geçmişlerinde çok fazla boşluk olması durumunda gelecekteki iş imkânları olumsuz etkilenir. İkincisi, çoğu durumda, bir şirketin işçilerinden birini değiştirmek, işçinin geçim kaynağını değiştirmekten çok daha kolaydır. İşverenler tarafından özellikle aranan becerilere sahip işçiler için durum biraz farklıdır, ancak işgücü piyasasında arz ve talep, diğer tüm piyasalarda olduğu gibi işler; nadir beceriler, tam da nadir oldukları için daha fazla pazarlık gücü sağlar. Çoğu işçi için, çoğu zaman, “doğal hali” olarak düşünebileceğimiz ücretli emek, “kabul et ya da reddet” türünde bir tekliftir. Tek özgürlüğü işten ayrılma özgürlüğü olan işçiler, kendilerini hangi kapitalistin domine edeceğini seçebilirler, ancak yine de kendi hayatlarını tam olarak kontrol edemezler.
İşçi sınıfının özgür olmamasına yönelik eleştiri, sosyalistlerin kapitalizme yönelik tek şikayeti değildir. Yoksulluk, güvencesizlik, aşırı çalışma, kaynakların adil dağılımı, yukarıdakilerin kişisel tatmin ve kişilerarası ilişkiler üzerindeki yıpratıcı etkisi, ekolojik yıkım, emperyalizm ve yoğunlaşmış servet ile yoğunlaşmış siyasi iktidar arasındaki kaçınılmaz bağlantı gibi konular da bizi ilgilendirir. Ancak bu diğer sorunların en azından bir kısmı, kapitalist mülkiyet ilişkilerinin doğasında var olan temel güç dengesizliklerine makul bir şekilde bağlanabilir. Bu dengesizlikler kendi başlarına son derece sakıncalıdır; ya da en azından kapitalizmin ötesinde daha arzu edilir bir toplum varsa öyledir.
Sonuçta, ücretli emeğin ortadan kaldırılması, kapitalizmin yerini alacak sistem yeterli düzeyde maddi bolluğu sağlayabiliyorsa, insan özgürlüğünün genel düzeyinde bir azalmayı temsil eder. Kırıntıların eşitlikçi bir şekilde dağıtılmasını zorlama girişimleri çok çirkin bir hal alabilir ve genellikle uzun sürmez. Yumuşak bir zorlama sistemini sona erdirmenin en kolay yolu, sert zorlamayı geri getirmektir. Milyonlarca emekçi, kapitalizmi eleştiriyor ancak uygulanabilir ve arzu edilen bir sosyalist geleceğin olasılıkları konusunda tereddütlüdür. İşte tam da bu nedenle, daha iyi bir sistemin nasıl inşa edilebileceğine dair bir taslağa (ikna edici ve somut bir vizyona) ihtiyacımız var.
Birçok sosyalist, Marx’ın bir zamanlar “geleceğin aşevleri” için “tarif yazmak” olarak adlandırdığı şey hakkında endişelenmemize gerek olmadığını düşünmüştür; çünkü işçi sınıfı eski düzeni yendikten sonra, kitlesel ve demokratik bir sorun çözme süreciyle yeni bir dünya inşa etmenin sorunlarıyla yüzleşecek ve bunları çözecektir. Bu düşünceye göre, bu sürecin sonuçlarını önceden tahmin etmeye çalışmak aptalca ve uygunsuz olur.
Bu düşünce tarzında bir gerçeklik payı olduğunu inkar etmiyoruz. Bugün hayal edilen hiçbir modelin, yarının gerçek dünyasının karmaşıklığını tam olarak yansıtamayacağı yeterince doğrudur. Ve pratik siyaset açısından bakıldığında, yeni toplumsal kurumlar genellikle tuhaf ve dağınık bir karışımdır; eski kurumların kalıntılarını, tarihsel tesadüflerin şekillendirdiği yeni unsurları ve öngörülmesi imkânsız uzlaşmaları ve doğaçlamaları bir araya getirir. En iyimser anlarımızda bile, gelecekteki bir sosyalist toplumun vatandaşlarının 2020’lerin ortalarında tasarlanan spekülatif bir modele bağlı hissetmelerini beklemiyoruz.
Bununla birlikte, ayrıntıların “devrimden sonra” kendiliğinden çözüleceği şeklindeki eski usul sosyalist düşünce, son derece yanlış yönlendirilmiş bir yaklaşımdır. Sovyetler Birliği’nin deneyimi, sadece siyasi baskı değil, aynı zamanda sistematik bir ekonomik başarısızlık kaydıydı. Otoriterlik, şüphesiz ki emir ekonomilerinin başarısızlıklarını birçok yönden daha da şiddetlendirdi. Joseph Stalin ya da Mao Zedong’un en karanlık günlerinde, devlet yetkilileri bile felaketle sonuçlanan yanlış ekonomik kararlara karşı sesini yükseltmekten çoğu zaman çekiniyordu. Ancak yirminci yüzyıldaki birçok anti-Stalinist sosyalistin, demokrasinin tek başına bu toplumların sorunlarını çözeceği yönündeki görünürdeki varsayımı savunmak zordur.
Basit bir düşünce deneyiyle başlayalım. Sovyet ekonomik planlamasının temel yapılarını alalım ve bunlara en gelişmiş kapitalist toplumlarda görülen türden demokratik siyasi kurumları ekleyelim. Basın özgürlüğü var. Rekabetçi seçimler var. Partiler, bir sonraki Beş Yıllık Plan için birbiriyle rekabet eden vizyonları tartışıyor ve Yüksek Sovyet’te çoğunluğu kazanan parti bir hükümet kuruyor ve merkezi planlama kurumu olan Gosplan’ın yeni başkanını atıyor.
Bu alternatif SSCB, bizim zaman çizgimizde var olanından pek çok açıdan daha üstün olurdu. Stalin, köylülerin kendisini yeniden seçip seçmeyeceklerinden endişe duysaydı, 1930’larda Ukrayna’da yaşanan kıtlığı sürdürmek çok daha zor olurdu. Peki, 1978’de Leningrad’daki marketlerde tüketicilerin yaşadığı gündelik sıkıntılar gerçekten çok farklı olur muydu?
Yirminci yüzyıldaki sosyalizm tarihi, uygun tarihsel anda diyalektik olarak uygulanabilir bir modelin ortaya çıkacağı fikrine karşı net kanıtlar sunar. Bu konuları önceden dikkatle düşünmemiz gerekir. Bir planın, hazırlanmaya değer olması için gelecekteki kolektif sürecin sonucuyla mükemmel bir şekilde örtüşmesi gerekmez. Plan, insanlardan enerjilerini harcamalarını istediğimiz toplumu inşa etmenin arzu edilen yolları olduğunu gösterebilir.
Dahası, bir plan, daha iyi bir dünya için mücadele etmemiz konusunda bize ilham verebilir. Eğer emekçiler kapitalizme bir alternatifin olmadığını düşünürlerse, siyasi beklentilerini buna göre sınırlayacaklardır. Tersine, sosyalizmin nasıl işleyebileceğine dair makul endişeler karşısında, rahatlatıcı bir belirsizliğin içine çekilmek kolaydır. Sosyalizm için somut bir model ortaya koymak, sosyalist solun bu kaçamak tavrı sergilemesini önler ve dönüştürülmüş bir toplum vizyonumuza yöneltilen en sağlam itirazlarla ciddi bir şekilde yüzleşmesine yardımcı olur.
İşte bu yüzden The Blueprint’i yazdık; her ne kadar çeşitli nedenlerden ötürü geleceğin mutfaklarında insanların sonunda başka tarifler kullanabileceğini tam olarak kabul etsek de.
İnşaat İlkeleri
Bazı sosyalistler, yukarıda sunulan demokratik bir SSCB’ye dair düşünce deneyine şu şekilde itiraz edebilir: “Benim gibi gerçek sosyalistler, çoğu kapitalist toplumda var olan türden bir parlamenter demokrasinin yeterince iyi olmadığını düşünür. Ben, işçi komiteleri, mahalle meclisleri vb. ile gerçek bir tabandan yukarıya demokrasi istiyorum. Sovyet tarzı ekonomiye alternatif olarak, radikal bir şekilde ademi merkeziyetçi bir katılımcı planlama istiyorum.”
Hayali itirazcımız, bize gelecekteki bir toplum için olası bir taslağa dair bir fikir veriyor. Şimdi bunun iyi bir taslak olup olmadığını düşünmeye başlayabiliriz.
Bu taslak, burada sunacağımız modelle önemli yönlerden örtüşüyor. En bariz olanı, biz de işyerinde demokrasinin önemini vurguluyoruz. Biz de toplumun genelinde siyasi demokrasiyi derinleştirmek istiyoruz. Ancak ekonomik karar alma sürecini merkezi bir planlama kurumundan ademi merkeziyetçi komitelere, hatta sonucunu önemseyen her vatandaşın katılımının beklendiği meclislere devretmek, en az iki önemli endişeyi gündeme getiriyor.
“’Devrimden sonra’ ayrıntıların kendiliğinden hallolacağına dair eski usul sosyalist düşünce, son derece yanlış bir yaklaşımdır.”
Birincisi, komiteler ve meclisler her ürünün satış fiyatını belirleme işiyle mi uğraşacak? Eğer öyleyse, bu toplumun yetki sahibi vatandaşlarının, ne tarihsel SSCB’de ne de onun hayali bir demokratik versiyonunda devlet planlamacılarına göre neden bir avantaja sahip olacağı açık değildir. Hâlâ, işletmeler tarafından satın alınması ve sırayla üretilmesi gereken çeşitli sermaye mallarıyla, şaşırtıcı sayıda ürünün alınıp satıldığı ve üretildiği karmaşık bir ekonomide kaçınılmaz olarak ortaya çıkacak bilgi sorunlarını çözmek zorunda kalacaklardır. Vatandaşların, insülin ve bebek bezlerinden forklift lastiklerine, bakır tel kalınlıklarına, akıllı telefon mikroçiplerine ve bir bisiklet fabrikasında kullanılan her boyutta cıvataya kadar yüz binlerce malın fiyatını tartıştığı halka açık toplantılar mı hayal ediyoruz? En popüler önerilerin ekonomik faaliyeti koordine etmeye yardımcı olacağını öngörmek için herhangi bir neden var mı?
O zaman muhaliflerin planına ikinci bir göz atmamız istenebilir ve bu sosyalist gelecek versiyonunda paranın var olmayacağı söylenebilir. Eğer öyleyse, bu sadece sorunun kapsamını genişletir. Artık komiteler ve meclisler, öncelikle neyin üretileceğine, bireysel vatandaşlardan gelen tüketim taleplerinden hangilerinin karşılanacağına ve tüketim mallarını üretmek için her bir toplumsal mülkiyete ait işletmeye her bir sermaye malından ne kadar tahsis edileceğine karar vermekten mi sorumlu olacak?
Bu, Ludwig von Mises ve F. A. Hayek gibi antisosyalist iktisatçılar tarafından büyük etki yaratacak şekilde kullanılan türden bir argümandır. Mises, “Sosyalist Toplumda Ekonomik Hesaplama” başlıklı ünlü makalesinde, merkezi planlı bir sistemde sermaye malları için rasyonel bir hesaplamanın mümkün olamayacağını savunmuştu; piyasa mübadelesinden ortaya çıkan fiyatlar olmadan, insanların istediği şeyleri üretmek için toplumun kaynaklarının en iyi nasıl kullanılacağını bilmenin bir yolu olmayacağını öne sürmüştü. Bu “üst düzey” malların fiyatlarını belirleyen piyasalar olmadan, planlamacıların çeşitli devlet işletmelerinin ihtiyaçları ile tüketicilerin tercihleri arasında koordinasyon sağlamaya çalışırken karanlıkta el yordamıyla hareket etmek zorunda kalacaklarını düşünüyordu. Ayrıca, tonlarca kömür ve demir, çalışma saatleri vb. için ortak bir ölçü birimi olan para olmadan, görevleri çok daha zor hale gelirdi.
Bunu gerçek bir sorun olarak kabul etmek için ne Mises’in genel ekonomi teorisine ne de siyasi eğilimlerine katılmamız gerekmez. Temelde kapitalist yapıların üzerine kamulaştırılmış sağlık hizmetleri gibi sosyal demokrat politikalar ekleyen toplumların bile, bazı sektörlerde planlamanın Avusturya ekonomi okulunun kabul ettiğinden daha etkili olabileceğini gösterdiği doğrudur. Ancak bu sistemler, daha geniş bir piyasa ekonomisi bağlamında parasal bütçelerle işler. Ekonomi genelinde piyasa dışı planlamaya yönelik deneyler ise çok daha az umut verici olmuştur. Sosyal demokrasinin ötesine geçerek sosyalizme bir kez daha ulaşmak isteyen bizler, ideolojik düşmanlarımızın tespit ettiği gerçek sorunları hesaba katmalı ve modellerimizi buna göre ayarlamalıyız.
Bu, mühendislikle ilgili bir endişedir. Düşündüğümüz gelecek versiyonunun kendi şartları dahilinde “işe yarayıp yaramayacağı” ile ilgilidir. The Blueprint’te keşfettiğimiz alan işte budur; kendi sosyalizm modelimizi ortaya koyuyor ve bu modelin hedeflerine etkili bir şekilde ulaşabileceğini savunuyoruz.
Ancak, belirli bir postkapitalist vizyona yöneltilebilecek tek itiraz bu değildir. Hedeflerin kendisiyle ilgili bir soru da vardır. Düşündüğümüz türden, ekonomik faaliyetin her ayrıntısının demokratik olarak planlanması gereken aşırı demokratik bir öneriyi ele alalım. Böyle bir modelin, örneğin toplu marketlerdeki kıtlıkları önlemek anlamında işe yarayacağı gibi şüpheli bir varsayımda bulunsak bile, bu arzu edilir mi?
Belki de değil. Örneğin belediye su şebekesi veya elektrik şebekesi üzerinde doğrudan katılımcı bir denetim gerçekten istiyor muyuz? Yoksa bunları hiç düşünmemeyi mi tercih ederiz?
İşyeri demokrasisi birçok nedenden ötürü önemlidir. İnsanlar, kendilerine karşı hesap verme yükümlülüğü olmayan patronlardan bütün gün emir almak zorunda kalmamalıdır. Eski sosyalistler bu noktayı vurgulamakta haklıydılar. Ancak sosyalizmin, kişinin kendi projelerini gerçekleştirebilmesi için daha fazla boş zaman anlamına geleceğini vurgulamakta da haklıydılar. Marx’ın, günün bir kısmını avlanarak, bir kısmını balık tutarak ve bir kısmını da edebiyat eleştirisi yaparak geçiren, ancak hiçbir zaman avcı, balıkçı ya da eleştirmen haline gelmeyen bir kişiye dair ünlü benzetmesi, bu umudun aşırı bir versiyonudur: Tüketimin emekten ayrıldığı, o kadar bolluk içindeki bir toplum vizyonu. Ancak sosyalizmin daha gerçekçi, kısa vadeli bir vizyonu bile benzer bir şey vaat etmelidir: herkesin ihtiyaçlarının karşılanması ve hayatlarında ne halt etmek isterlerse onu yapmak için çok daha fazla zaman.
Bazıları Rus romanlarını okumaya, sevdikleriyle özenle hazırlanmış yemekler pişirmeye ya da doğada yürüyüşe çıkıp kamp yapmaya daha fazla zaman ayırabilir. Diğerleri ise başka türlü asla zaman bulamayacakları gerçek bir deha eseri ortaya koyabilir ve yine diğerleri ise sadece bunu yaptıklarını sanabilir. Aslında, daha iyi bir toplumun, insanların nihayet en farkında olmadıkları hayallerinin peşinden gitmek için zaman bulmalarıyla birlikte, kötü şiirlerin ve dinlenemez albümlerin seline yol açacağını güvenle bekliyoruz. Eğer böyle bir şey olursa, bunu bir ilerleme işareti olarak memnuniyetle karşılarız.
Amazon tarafından doğrudan satılan on iki milyon ürün var. Eğer bu on iki milyon ürünün fiyatlarının tamamı katılımcı bir demokratik süreçle belirlenmek zorunda kalırsa ya da daha da kötüsü, fiyatlar tamamen ortadan kaldırılıp her işçi-vatandaşın hak ettiği ürünlerin miktarı ve kombinasyonunu belirlemek için parasız bir formül benimsenirse, insanların kendi ilgi alanlarının peşinden koşmak için harcayabilecekleri çok fazla zaman, toplantılar tarafından yutulmuş olur.
Elbette, önemli insani değerleri bozmadan piyasalar ve meta üretimi yoluyla ele alınamayacak çeşitli toplumsal mallar vardır. Ve en önemsiz tüketim malları söz konusu olduğunda bile, bazı insanların diğerlerinden binlerce kat daha fazla “oy”a sahip olduğu kapitalist bir ekonomide, ekonomistlerin dolarları “oy” olarak nitelendirmeleri rahatsız edicidir. Ancak, işçilerin kontrolündeki bir markette normal para kullanarak, tercih edilen bir markadan bir veya iki tüp diş macunu satın alarak hızlı bir talep sinyali göndermek, bir komite odasında oturup gelecek yıl toplumun ihtiyaçlarını kaç milyon tüp florürlü, tartar önleyici veya beyazlatıcı diş macununun karşılayacağı konusunda tartışmaktan bize çok daha mantıklı geliyor.
Bu, teşvikler ve verimlilikle ilgili endişelerin yanı sıra, sosyalizm modelimizin piyasa koordinasyonuna bir rol ayırırken, aynı zamanda geniş bir kamusal hizmet sektörü, finansın toplumsal denetimi ve ekonominin genelinde işyeri demokrasisi üzerinde ısrar etmesinin nedenlerinden biridir. Modelimiz, herkesin ihtiyaç ve isteklerini karşılamak için karmaşık bir iş bölümünü koordine etmenin zorluklarını kabul ederken, bireysel seçimi çoklu düzeylerde kolektif demokratik karar alma süreciyle birleştirmeyi amaçlamaktadır. Bizim için verimlilik, eşitlik, güvenlik ve özgürlükle birlikte bir sosyalist erdemdir; çünkü verimlilik, en önemli kaynağımızı, yani zamanımızı özgürleştirmenin anahtarıdır.
Cehalet Perdesi
Bu da bizi mühendislikle ilgili sorulardan, hedeflerimizle ilgili daha temel meselelere götürüyor. Toplumsal tasarımımızı hangi değerler yönlendirmeli?
Tarihsel olarak, bazı sosyalistler bu tür soruları göz ardı etmeyi tercih etmişlerdir; çünkü insan toplumlarının gelişim yasalarını keşfettiğimizde, sosyalizmin kapitalizmi, kapitalizmin de feodalizmi takip ettiği kadar doğal bir şekilde takip ettiğini göreceğimizi öne sürmüşlerdir. Onlar, bir şeylerin o kadar felaket bir şekilde ters gitmesi ve toplumun daha önceki bir gelişme aşamasına gerilemesi ihtimalini kabul etseler de, ileriye giden tek bir yol olduğunu savunurlardı. Bu yarı-deterministik düşünce biçimi, Marksist filozof G. A. Cohen’in “doğum metaforu” olarak adlandırdığı kavramda özetlenir: Eski toplum, yeni toplumu zaten karnında taşır ve tek yapılması gereken, bebeğin güvenli bir şekilde dünyaya gelmesini sağlamaktır.
Eğer bu varsayım doğru çıkmış olsaydı, hem yeni bir toplumun nasıl tasarlanacağına dair mühendislik sorunları hem de bu inşaya rehberlik etmesi gereken değerlere dair normatif sorular çok daha az acil olurdu. Ancak tarih, bu varsayıma pek de iyi davranmadı.
1919’da Almanya’daki devrim, Bavyera’da kısa ömürlü bir sosyalist cumhuriyet kurdu. Bu cumhuriyetin ekonomi planlama müdürü, parlak bir filozof ve ekonomi teorisyeni olan Otto Neurath’tı; Neurath daha sonra, en yetenekli örgütçüler arasında bile “ekonomiyi bilinçli bir şekilde şekillendirmek için hazırlıkların eksik olduğunu” hayıflanarak dile getirmiştir. Cumhuriyetin yenilgisinin ardından kısa bir süre hapis yatan Neurath, sosyalist eğitiminin neleri gözden kaçırdığını şöyle değerlendirdi: “Sosyalist ekonominin tekniği ciddi şekilde ihmal edilmişti. Bunun yerine, yalnızca kapitalist ekonomiye yönelik saf eleştiriler sunulmuş ve Marksist saf değer teorisi ile tarih incelenmişti.”
Tasarım sorunları gerçek sorunlardır. Tersine, eğer tek olası postkapitalist gelecek halihazırda orada bizi beklemiyorsa, değerler meselesi göz ardı edilemez. Hangi hedeflere önem verdiğimize karar vermemiz gerekiyor, çünkü hedefler tasarımımızı değerlendirmemizi sağlar. Hoşumuza gitse de gitmese de, bu bizi normatif siyaset felsefesi alanına götürür. İyi bir başlangıç noktası, John Rawls’ın adalet teorisidir.
Rawls, adil sosyal kurumların, onun “orijinal konum” olarak adlandırdığı konumdan onaylayabileceğimiz kurumlar olduğuna inanıyordu. Bu konumdaki aktörler, farklı siyasi ve ekonomik düzenlemeler arasında karar vermekle ilgili gerçekleri bilir. Örneğin, herhangi bir modelin pratikte nasıl işleyeceğini bilirler; temel mallarda kıtlıkla karşı karşıya kalıp kalmayacaklarını, pratikte iş değiştirmelerinin ne kadar kolay olacağını vb. Ayrıca, tasarladıkları toplumda yaşamak zorunda kalacaklarını da bilirler. Ancak, çok önemli bir soru konusunda “cehalet perdesi” görüşlerini engeller: bu toplumda kim olacakları.
“Verimlilik, eşitlik, güvenlik ve özgürlükle birlikte sosyalist bir erdemdir; zira verimlilik, en önemli kaynağımızı, yani zamanımızı özgürleştirmenin anahtarıdır.”
Bunun bazı sonuçları oldukça açıktır. Bu tür aktörler, Güney Afrika’daki apartheid döneminde geçerli olan ırk yasalarını ya da Suudi Arabistan’da hâlâ yürürlükte olan cinsiyet yasalarını onaylamazlardı; çünkü hangi ırka veya cinsiyete sahip olacaklarını bilemezlerdi. Benzer şekilde, yoksulların kolayca tedavi edilebilir hastalıklardan öldüğü türden bir toplum da yaratmazlardı; çünkü zengin mi yoksa yoksul bir ailede mi doğacaklarını bilemezlerdi. Bu düşünce deneyinin daha az bariz bir sonucu ise, orijinal konumda müzakere edenlerin, bazı kişilerin doğuştan gelen yeteneklerinin daha üstün olması dışında hiçbir neden olmaksızın toplumun kaynaklarından daha büyük bir pay aldıkları saf bir liyakate dayalı sistem önerisini reddedecek olmalarıdır. Birçok liberal ve muhafazakâr, böyle saf bir liyakatçılığın bir ütopya olacağını düşünüyor gibi görünse de, orijinal konumdaki bireyler bunu, ırkçı veya cinsiyetçi yasaları reddettikleri tam da aynı nedenden ötürü reddederlerdi; kendilerinin mağdur olup olmayacağını bilemezlerdi.
Solcular genellikle, gerçek hayattaki kapitalizmin pek de liyakate dayalı bir sistem olmadığını savunmakla vakit geçirirler. İş dünyası basınında nadir görülen dahiler olarak övülen teknoloji şirketi CEO’ları, çoğu zaman her türlü şans eseri başarıya ulaşmış kişiler olarak ortaya çıkarlar. Ya ailelerinden başlangıç sermayesi almışlardır, ya da aynı fikri olan yirmi girişimciden doğru zamanda doğru yerde bulunan tek kişi olmuşlardır, ya da devletin sağladığı ayrıcalıklardan yararlanmışlardır. Bunların hepsi doğru ve vurgulanmaya değer, ancak Rawls’ın savı şudur: Yüksek düzeydeki ekonomik eşitsizlikler, tamamen liyakate dayalı ilkeleri yansıtıyor olsalar bile adil olmazdı. Tıpkı ırkınızı, cinsiyetinizi veya sosyoekonomik geçmişinizi seçemediğiniz gibi, gerçek bir teknoloji dehası olup olmayacağınızı da seçemezsiniz.
Elbette, neredeyse tüm yeteneklerin, sahiplerine fayda sağlayabilmesi için sıkı çalışmayla geliştirilmesi gerekir. Hiç kimse, becerilerini yıllarca geliştirmeden NBA Finallerine ulaşamaz ya da matematikte Fields Madalyası kazanamaz. Ancak gerçek şu ki, insanlığın ezici çoğunluğu, tüm hayatlarını bu işe adasalar bile o düzeyde basketbol oynama ya da matematik yapma kapasitesine sahip olmazdı. Cehalet perdesinin arkasında düşünce yapan hiç kimse, kendi atletik ya da entelektüel potansiyelini bilemezdi. Tıpkı zengin ya da yoksul ailelerde doğacaklarını bilemeyecekleri gibi, yoksul ailelerde büyüyen bazı çocukların okulda başarılı olmalarına ve kariyer basamaklarını tırmanmalarına yardımcı olan (diğer şans faktörleriyle birleşen) bilişsel ve sosyal becerilere sahip olup olmayacaklarını da bilemezler.
Bunu bir kez fark ettiğinizde, Rawls’ın teorisinin çeşitli önemli eşitsizlik kaynaklarına nasıl karşı çıktığını görmek kolaylaşır. Orijinal konumdaki insanların hangi eşitsizlik türlerini kabul edilebilir bulacağını düşünmeye başladığımızda işler daha da karmaşık hale gelir.
Rawls, cehalet perdesinin arkasında bile olsa, iki koşulu karşıladıkları takdirde eşitsizlikleri isteksizce kabul edebileceğimizi savunmuştur. Birincisi, daha iyi durumdaki konumlar “adil fırsat eşitliği” koşulları altında herkese açık olmalıdır. İkincisi, bu tür eşitsizliklerin varlığı, en kötü durumda olanların yararına olmalıdır.
Eşitsizlikler, tanımı gereği, en iyi durumda olanları kayırır. Rawls’ın vurgulamak istediği nokta, A Toplumundaki en kötü durumda olanların, daha eşitlikçi bir B Toplumundaki muadillerinden daha iyi durumda olabileceği durumların yine de olabileceğidir. Örneğin, A’da (B’de değil) bilgisayar mühendislerinin diğer meslek gruplarındaki çalışanlardan daha yüksek maaşlar kazandığını varsayalım. Daha yüksek maaşlar nedeniyle bu alana daha fazla insan çekilir ve bu da teknolojik ilerlemeyi hızlandırır. Bu ilerleme daha sonra, A toplumundaki en yoksul vatandaşlar da dahil olmak üzere herkesin yaşam standardını iyileştirir. Eğer A toplumunun, bu küçük eşitsizliğe rağmen, günümüzün herhangi bir toplumundan yine de daha eşit olduğunu varsayarsak, o zaman orijinal konumdaki bir birey, gelir farkını rasyonel bir şekilde tolere edebilir. Mühendis olmak için gerekli becerilere sahip olmasalar bile, bu eşitsizliği, A toplumunda mevcut olan ancak B toplumunda bulunmayan teknolojiye erişim için ödenmesi gereken bir bedel olarak görebilirler.
Bunların hiçbiri, mükemmel bir bilgisayar mühendisi olmak için gerekli becerilerle doğmuş bir kişinin doğuştan daha yüksek bir maaşı hak ettiği anlamına gelmez. Neden olmadığını anlamak için, C ve D toplumlarını düşünün; burada C’de yüksek maaşlarla teşvik edilen, ancak D’de teşvik edilmeyen meslek, dev kaplanları göğüs göğüse mücadelede alt etmektir. Ne C ne de D, bilgisayar mühendisliği bir yana, dev kaplanları vurmak için gerekli teknoloji düzeyine sahiptir ve başlangıç koşulları, dev kaplan saldırılarının önemli bir toplumsal sorun olduğu şekildedir. Tıpkı A’nın B’ye göre daha çekici olması gibi, bireylerin D yerine C’yi tercih etmesini hayal etmek kolaydır. Yıldız kaplan avcılarından biri olma potansiyeliniz olmasa bile, bu potansiyele sahip olanların daha fazlası daha yüksek maaşlarla kaplan avcılığına çekilirse kaplanlardan daha güvende olursunuz ve sonuçta, bir miktar eşitsizliği kabul etmeye razı olabilirsiniz.
Yine de, birtakım eşitsizlikleri bir uzlaşma olarak kabul etmek, sınırsız eşitsizliği onaylamaktan çok farklıdır. Bu tür eşitsizliklerin belirli bir noktadan öteye büyümesine izin verme konusunda tereddüt edebilirsiniz. Kaynakların aşırı derecede eşitsiz dağılımı, insan onuru, toplumsal uyum ve siyasi demokrasi açısından yıkıcı sonuçlar doğurabilir. Bir kaplan tarafından yenmek istemezsiniz, ama aynı zamanda kaplanları öldüren bir savaşçı kastı tarafından yönetilmek de istemezsiniz.
Rawls bu noktaya duyarlıydı, ancak en keskin gözlemci eleştirmenlerinden biri olan G. A. Cohen, bu endişeyi bir adım daha ileri götürdü. Cohen, adaleti, “sosyalist fırsat eşitliği” olarak adlandırdığı kavram üzerinden ele aldı: Dağılımsal eşitsizliklerin, dağılımın en alt ucunda yer alan insanların kontrolü dışındaki faktörlere dayandığı ölçüde adaletsiz olduğu ilkesi.
Ancak bu, Cohen’in A grubundaki bilgisayar mühendislerinin ya da C grubundaki kaplan avcılarının, kamu yararı uğruna biraz daha yüksek ücretlerle ödüllendirilmesi gerekebileceğini mutlaka reddettiği anlamına gelmez. O, bu tür olasılıklara kapıyı açık bırakır. O, bunu farklı değerler arasındaki bir ödünleşim olarak kavramsallaştırır (verimlilik kazancı için adaletten biraz ödün vermek) oysa Rawls, rasyonel aktörlerin cehalet perdesinin arkasından onaylayacakları her şeyin adil olacağını düşünür. Cohen’e göre Rawls, bu ödünleşimi belirsiz bırakarak bir hata yapmaktadır.
Cohen’in kavramları bölüşme şekli, dikkatimizi şu gerçeğe yöneltir: Bazen ödünleşim buna değse bile, mağdur olanların kontrolü dışındaki dağıtım eşitsizliklerine izin verdiğimizde her zaman önemli bir şey kaybedilir. Ancak ikisinin pratik tutumları arasındaki fark, göründüğünden daha dar olabilir.
“Eğer tek olası postkapitalist gelecek, şimdiden orada bizi bekliyor değilse, değerler meselesi göz ardı edilemez.”
Rawls, Adalet Teorisi’nde hangi sistemin kendi gerekliliklerini en iyi şekilde karşılayacağına dair ampirik soruyu açık bıraksa da, ekonomik teşvikler uğruna bir dereceye kadar eşitsizliğe kapıyı açık tutarken en yoksul kesime yönelik endişeyi vurgulayan görüşlerinin birleşimi, birçok kişiye refah devleti kapitalizmini destekler gibi geldi. Ancak Rawls bu yorumu kesin bir dille reddetti. 2002’deki ölümünden bir yıl önce yayımlanan Adalet Olarak Adalet: Bir Yeniden İfade adlı eserinde, teorisinin herhangi bir biçimdeki kapitalizmle bağdaşmaz olduğu sonucuna vardı. Bunun nedenlerinden birini görmek için, işçi kooperatifleri ile geleneksel kapitalist şirketler arasındaki farkı düşünün.
Genellikle kooperatiflerdeki ücret skalaları tamamen düz değildir. Bazı işçi-üyeler diğerlerinden daha fazla kazanabilir. Ancak ücret aralığı, standart kapitalist şirketlerde ortaya çıkan muazzam düzeydeki dağıtım eşitsizliğiyle karşılaştırıldığında, bir grafikte neredeyse bir çıkıntı kadar bile değildir.
İspanya’nın Bask bölgesinde bulunan ve esasen bir işçi kooperatifleri federasyonu olan Mondragon Şirketi’ni ele alalım. Mondragon’un erdemleri, olumlu modellere sarılmaya hevesli solcular tarafından bazen abartılır. Mondragon, İspanya’nın aksi takdirde tamamen kapitalist olan ekonomisinin ortasında yüzmekte ve sıklıkla bu ekonominin yarattığı teşviklere, sosyalist değerleri yansıtmayan şekillerde yanıt vermektedir; örneğin, İspanya içinde bile üye olmayan yükleniciler istihdam ederek ve yurtdışındaki kapitalist şirketlere alt yüklenici olarak iş vererek. Ancak Mondragon’un işçi üyelerinin katı sosyalist ideologlar değil, mantıklı iş kararları almaya çalışan sıradan insanlar olması, onların göreceli eşitlikçiliğini çok daha çarpıcı kılıyor. Mondragon kooperatiflerinde, en yüksek maaşlı yönetici ile en düşük maaşlı işçi arasındaki oran altı’ya bir ile sınırlandırılmıştır. Buna karşılık, İspanya’daki IBEX-35 şirketlerinde 2023 yılında CEO maaşı ile ortalama çalışan maaşı arasındaki ortalama oran yaklaşık yetmiş dört’e birdi; ABD’deki S&P 500 şirketleri arasında ise o yıl CEO maaşı ile medyan çalışan maaşı arasındaki ortalama oran 268’e birdi.
Mondragon ile kooperatif olmayan rakipleri arasındaki bariz fark, Mondragon’da işçilerin maaş skalalarını kendilerinin oylama hakkına sahip olmasıdır. Şirketin batmasına izin vermemek için rasyonel bir motivasyona sahip olan işçi-üyelerin çoğunu, çeşitli nedenlerle bazı iş arkadaşlarının kendilerinden daha fazla maaş almasına izin vermeye ikna etmek mümkündür. İşçiler, bu meslektaşlarının özellikle aranan teknik becerilere sahip olması, stresli ve zorlu sorumlulukları üstlenmeye istekli olmaları ya da kirli veya tehlikeli işleri yapmaya razı olmaları nedeniyle buna razı olabilirler. Ancak, kendi uzay geminizi satın alabilmek için herkesin ortak emeğinin ürününden size daha fazla pay verilmesi gerektiğini iş arkadaşlarınızı ikna etmeye çalışırsanız, bol şanslar. Bu asla gerçekleşmeyecektir.
Hatta bu altı kat fark bile, Mondragon’un yönetim ve teknik yetenekler konusunda geleneksel kapitalist firmalarla rekabet etmek zorunda olduğu İspanyol ekonomisi bağlamında anlaşılmalıdır. İşyeri demokrasisinin ve dolayısıyla çok daha eşitlikçi ücret skalalarının norm olduğu bir ekonomide bu fark daha da küçük olurdu.
Rawls’ın teorisi, kimin eline daha kısa sopa geçerse geçsin, tüm sopaların aynı boyutta olduğu başka herhangi bir eşit derecede arzu edilebilir düzenlemeye kıyasla yine de daha uzun bir sopaya sahip olması durumunda dağıtım eşitsizliğine izin verir. “Başka türlü eşit derecede arzu edilebilir” olanın ne olduğu ise o kadar basit değildir. Cehalet perdesinin arkasından olası toplumlar arasında seçim yapan bireyler, örneğin, eşitsizlikle sıklıkla ilişkilendirilen önemsiz sosyal aşağılanmalardan kaçınarak ya da daha sağlam bir topluluk duygusu yaşayarak elde ettikleri genel yaşam kalitesindeki artış karşılığında, biraz daha düşük bir tüketim standardını kabul edebilirler.
Rawls’un “maksimin” (asgariyi maksimize etme) ilkesi aracılığıyla bazı dağıtım eşitsizliklerinin haklı gösterilebileceği görüşüne katılsanız bile, kapitalizmin ürettiği kadar çok eşitsizliğe ihtiyacımız olduğuna inanmak zordur. İşçi kooperatifleri içindeki sınırlı eşitsizliğin itici güçleri, tam da üretkenlik motorunun sorunsuz çalışmasını sağlamakla ilgili olan faktörlerdir. Ancak, bazı bireylerin kolektif üründen diğerlerinden yüzlerce kat daha fazlasını elde etmesi, ancak o eşitsizliğin doğrudan yararlananları ya da onların destekçileri, daha az pay alanlara kendilerini haklı çıkarmak zorunda kalmadan o payı basitçe alma gücüne sahip olduklarında gerçekleşir.
Hesaplama ve Teşvikler
Kapitalist düşünürler, üretim sonrası gelirin farklı dağıtım biçimlerinin makul olabileceğini kabul etmekle birlikte, toplumun ekonomik güç eşitsizliğinden fayda sağladığını savunurlar. Üretim araçlarını kolektif ekonomik kontrol altına alma girişimlerinin, yenilikçiliği bastıracağını, yatırımı caydıracağını ve nihayetinde dağıtılabilecek serveti azaltacağını düşünürler. Modern bir ekonominin faydalarını daha eşit bir şekilde dağıtmak yerine, toplumsallaştırma girişimleri yalnızca altın yumurtlayan kazı öldürecektir. Sosyalist geleceğin vatandaşları, eşitlikçi bir kırıntı paylaştırma sürecine dahil olacaklardır. Eğer bu doğruysa, başlangıç konumundaki aktörler bile kapitalizme ikinci bir şans vermek isteyebilirler.
Yirminci yüzyılın “sosyalist hesaplama tartışması” tam da bu sorunun etrafında şekillenmiştir. Sosyalist tarafta yer alan Oskar Lange, karmaşık bir iş bölümünü yönetmenin bir fiyat sistemini gerektirdiği yönündeki Mises’in argümanını kabul etmiş, ancak bunun piyasaları gerektirdiğini reddetmiştir. Merkezde ve işyerlerinde görev yapan sosyalist planlamacılar, piyasalara fiilen ihtiyaç duymadan, ders kitaplarındaki “mükemmel rekabet” piyasa modellerinin optimal sonuçlarını yeniden üretecek bir dizi prosedürü izleyerek fiyatları belirleyebilir ve üretimi koordine edebilirlerdi. (Ancak onun sistemi, insanların tüketim ve iş konusundaki tercihlerini ortaya çıkarmak ve bunlara uygun fiyat biçmek için yine de para, dükkanlar ve bir işgücü piyasasını içeriyordu.) O, bunun kapitalizmi kendi oyununda yeneceğine inanıyordu; çünkü gerçek kapitalist piyasalar mükemmel rekabet idealinden çok uzaktı ve planlamacılar, piyasaların sistematik olarak göz ardı ettiği çevresel bozulma gibi unsurları hesaba katabilirdi. Sosyalist fiyatlandırma daha az değil, daha verimli olacaktı. Lange’ın vizyonunu ve benzeri görüşleri, “piyasa sosyalizmi”nden ayırt etmek için “algoritmik” veya “fiyat sosyalizmi” olarak adlandırıyoruz.
Hayekçilerin yanıtı, böyle bir sistemin bilgi ve teşviklerle ilgili sorunlarla karşılaşacağı yönündeydi. Bu tartışmanın genellikle hatırlandığı şeklin aksine, Lange’ın algoritmalarının merkezde bulunan planlamacıların ekonominin her yerinden gelen muazzam miktarda bilgiyi almasını ve işlemesini gerektirmediği doğrudur. Aslında bu, merkezi olmayan bilgi işleme ve karar alma modeliydi. Sorun, Lange’nin modelinin, işyeri yöneticilerinin kendi alanlarındaki üretimin teknik imkânlarına ilişkin bilgileri dürüstçe değerlendirip buna göre hareket etmelerine bağlı olmasıydı. Ancak gerçekçi bir bakış açısıyla, bu yöneticilerin kendi konumlarını korumak için bu rakamları çarpıtmaya yönelik muazzam teşvikleri olurdu ve işleri yapmanın yeni ve daha iyi yollarını aramaları için pek bir nedenleri olmazdı.
Tartışmanın diğer tarafında ise Hayek, gerçek dünyadaki piyasaların genel denge teorisinin mükemmel rekabetçi, statik modelleriyle pek az benzerlik taşıdığını kabul ediyordu. Ancak o, bu itirazın, piyasaların karmaşık ve kusurlu gerçekliklerinde ekonomik koordinasyon görevini, bariz bir alternatifi olmayan bir şekilde neden yerine getirdikleri konusundaki asıl noktayı gözden kaçırdığını savundu. Gerçek dünya belirsizlik ve sürekli değişimle doludur; teknik imkânlar ve insanların ne istediği konusunda kimse ilgili bilgilerin tamamına sahip değildir, ancak bir kısmına sahiptir. Başkalarıyla rekabet içinde kâr peşinde koşmak, insanlara sahip oldukları bilgilere göre hareket etmeleri için teşvik sağlar ve ortaya çıkan fiyatlar bu bilgileri birleştirerek katılımcılara geri bildirir ve faaliyetlerini koordine eder. Bu süreç kaotiktir; mükemmel değildir; ancak işe yarar.
“Modelimizde piyasalara ve emtia üretimine önemli bir yer tanıyoruz. Ancak, tüm bunların kapitalizme ihtiyacımız olduğunu gösterdiğine dair iddiayı kesin bir dille reddediyoruz.”
Burada bir haklılık payı olduğunu ve bazı sosyalizm modellerinin gerçekten de bu engellere takıldığını kabul ediyoruz. Modelimizde piyasaların ve meta üretiminin önemli bir yeri olduğunu kabul ediyoruz. Ancak tüm bunların kapitalizme ihtiyacımız olduğunu gösterdiğine dair iddiayı kesin bir dille reddediyoruz.
The Blueprint’te, tamamen sosyalist bir ekonomi modelinin ana hatlarını çiziyoruz; bu modelde, üretim araçları işçi sınıfından ayrı bir kapitalist sınıfa ait olmak yerine, toplumsallaştırılmıştır. Önerilen ekonomik sistem, kapitalizm gibi, karma bir sistemdir. Bu alanlar, hayal ettiğimiz sosyalizmde, son derece gelişmiş kapitalist ekonomilerde olduğundan daha da iç içe geçmiş durumda olduğu için, burada “özel” ve “kamu” kelimeleri belki de yanlış terimlerdir; ancak aradaki ayrım yeterince açıktır. Maliyetleri piyasa satışlarıyla karşılanan “özel” bir meta üretim sektörü ile, kamu tarafından tahsis edilen fonlarla faaliyet gösteren, metalaşmamış bir “kamu” sektörü vardır. Metalaşmamış sektör, merkezi kontrol altındaki devlet bürokrasisini ve kurumlarını içerir; ancak kamu bütçesinden finanse edilen, yine de önemli ölçüde özerkliğe sahip çeşitli toplumsal kurumları da kapsayabilir.
Emtia üreten sektörümüzdeki işletmeler iki açıdan demokratiktir. Birincisi, yönetim ve idari yapılar, demokratik bir süreç aracılığıyla işletmenin işgücü tarafından seçilir. İkincisi, her işçi, şirketin artan gelirinden bir pay alır. Bununla birlikte, bu işletmeler, maliyetlerini gelirlerle karşılamak ve sözleşmeye dayalı ödeme yükümlülüklerini yerine getirmek zorunda olan özerk meta üreten varlıklar oldukları için yine de “şirket” niteliğindedir.
Çeşitli işletme anayasaları mümkündür, ancak orta ve büyük ölçekli bir şirket için standart, seçilmiş yöneticilerin günlük yönetimi yürüten idarecileri ataması ve denetlemesi şeklinde işleyen temsili demokrasiyi içerir. Bu yapı, gerektiğinde komiteler ve referandumlarla desteklenebilir; ancak rutin idari işler genellikle muhasebe, lojistik vb. alanlarda uzmanlığa sahip profesyonel çalışanlar tarafından en iyi şekilde yürütülür. Demokrasi, yöneticilerin nihai olarak meslektaşlarına karşı sorumlu olmasını ve çalışma koşulları ile stratejinin temel konularının geniş bir onay almasını sağlayarak işlevini yerine getirir.
Mali sürdürülebilirlik, kapitalist şirketlerde olduğu gibi demokratik şirketleri de kısıtlar. Diğer işletmelerle rekabet ederken maliyetleri karşılamak ve nakit akışı yükümlülüklerini yerine getirmek, şirketi ekonomi genelindeki daha geniş iş bölümüne bağlayan unsurdur; bu, kahve dükkanlarındaki latte satışından, kamulaştırılmış hastanelerde kullanılmak üzere en son teknoloji tıbbi ekipman satın alan federal sağlık hizmetlerine, damgalama tezgahlarındaki arızalı parçaları değiştiren otomobil üretim kooperatiflerine kadar her şeyi birbirine bağlayan bir koordinasyon zinciridir.
Bu mali disiplin, verimlilik gibi sosyalist bir erdemin uygulanmasını sağlar ve firmanın, insanların ihtiyaç ve isteklerini karşılamak için toplumsal kaynakları makul bir şekilde kullandığından emin olur. Kapitalist firmalar gibi, demokratik firmalar da üretimlerini satarak gelir elde eder ve bunu bir sonraki üretim döngüsü için gerekli yeni girdilerin masraflarını karşılamak üzere kullanır. Kapitalist firmalar gibi, onlar da yatırıma ihtiyaç duyar: Bazı girdilerin bedeli, bu maliyetleri karşılayacak gelirin elde edilmesinden çok önce ödenmelidir. Bu yatırımın bir şekilde finanse edilmesi gerekir. Kapitalist firmalarda olduğu gibi, gelecekteki gelirleri ve maliyetleri de bir dereceye kadar belirsizdir. Piyasa talebi ve fiyatları zamanla değişir. Belirsizlik ortamında yatırım ve üretim kararları almak zorundadırlar ve bu nedenle mali risklerle karşı karşıya kalırlar.
Şu ana kadar her şey Mondragon’a benziyor. Modelimizdeki işçi kontrolündeki şirketler ile kapitalizm altında fiilen var olan işçi kooperatifleri arasındaki temel farklar, bunların hukuki statüsü ve faaliyet gösterdikleri daha geniş kurumsal ağla ilgilidir. Kapitalizm altında faaliyet gösteren kooperatiflere ilişkin ampirik araştırmalar, bu kooperatiflerin benzer verimlilik düzeylerine sahip olduklarını ve bir kez faaliyete geçtikten sonra diğer işletmelerle yaklaşık aynı oranda ayakta kaldıklarını göstermektedir. Asıl sorun, bu kooperatiflerin kurulma oranının çok daha düşük olmasıdır.
Bunun bir kısmı şüphesiz kültürel faktörlere atfedilebilir. Evli kadınların haklarının çoğunun kocalarına devredildiği “coverture” adlı hukuki doktrinin geçerli olduğu en azından bazı toplumlarda, erkeklerin ve kadınların daha eşitlikçi, evliliğe benzer sözleşmeler yapması teknik olarak mümkün olabilirdi, ancak kararlı feministler bile bunu nadiren yaptı. Herhangi bir toplumdaki çoğu insan, evlenmek, aile kurmak, iş kurmak veya iş aramak gibi yaşamın olağan akışında, varsayılan olarak önceden var olan geleneksel kurumlara yönelir; hatta bir grup arkadaşıyla kaynaklarını birleştirip küçük bir kooperatif kurabilecek işçiler bile normalde bunu yapmaz.
Ancak diğer faktörler çok daha büyük bir rol oynar. En temel sorunlar finansla ilgilidir. Üretim yapabilmek için kolektiflerin sadece kendi emeklerine değil, aynı zamanda araçlara, ekipmana, binalara ve benzeri şeylere de ihtiyacı vardır. Bunları bir şekilde finanse etmeleri gerekir. Sorun, sadece kapitalist bankaların ve diğer finans kurumlarının, kolektiflerin alışılmadık yasal yapısı nedeniyle onlara kredi vermekte temkinli davranması değildir. Hatta geleneksel kapitalist firmaların, kooperatiflere karşı rekabet avantajı olduğu için kredi veren kurumlar açısından genellikle daha garantili bir seçenek olması da değildir. Kapitalist firmalar daha yüksek kâr arayışıyla yer değiştirebilirler ve bunu yaparak hayatlarını altüst ettikleri işçilerin demokratik onayını almaya gerek duymazlar.
Bu faktörlerin ötesinde bile, işçi kooperatiflerinin ekonomisiyle ilgili temel unsurlar, onları kapitalist finansal ilişkilerin “yuvarlak deliklerine” sığmayan “kare çiviler” haline getirir. İşçi-üyeler örgütü kendi kendilerine finanse ederse, her birinin kişisel servetini ortaya koyması ya da hisselerini finanse etmek için ikinci bir ipotek alması gerekir. Üyeler sadece maaşlarını işyerinden almakla kalmaz, servetlerinin önemli bir kısmını da işyerine bağlamış olurlar; bu da onları şirketin iflasına karşı özellikle savunmasız bırakır. Kooperatif, kârının bir kısmını yeniden yatırarak büyürse, üyeleri birlikte kolektif bir servet biriktirirler; peki biri emekli olmak ya da başka bir yerde çalışmak için ayrılmak isterse ne olur? Kooperatif, yeni işçi-üyeler alarak büyümeye karar verdiğinde ne olur? Ya yeni üyeler kendi sermayeleriyle katılmak zorundadır ya da mevcut üyeler, biriktirdikleri serveti yeni gelenlerle paylaşmak zorunda kalır.
İlk durumda, yeni işgücünü bünyeye katmak, iş görüşmesi ile yatırımcı ikna etme sürecinin bir karışımı haline gelir. İkinci durumda ise, mevcut üyeler, kârın daha fazla kişiyle paylaşılması anlamına geldiği için büyümeye daha isteksiz davranabilir. Üyelerin kendi kendilerini finanse etmelerine alternatif, borçlanmadır; ancak bu da kendi sorunlarını beraberinde getirir. Borçlanarak bir kooperatif, alacaklıya belirli tarihlerde sabit ödemeler yapmayı taahhüt ederken, kendi gelirleri her zaman bir dereceye kadar belirsizdir. Hisse senedi ile tazmin edilebilecek dış yatırımcılardan gelen finansman desteğinin tampon etkisi olmadan, kooperatifler yüksek borç yükü altında kalır ve işçi-üyelerinin gelirleri işletmenin iniş çıkışlarına maruz kalır.
Tüm bunlar göz önüne alındığında, kapitalizm altında işçi kooperatiflerinin neden nadir olduğunu (ve ironik bir şekilde, bunların neden en çok hukuk gibi sermaye yoğunluğu düşük alanlarda yüksek gelirli profesyonellerin ortaklıkları şeklinde yaygın olduğunu) anlamak zor değildir. Kapitalist bir bağlamda kooperatif kurulmasında kolektif eylem sorunları da söz konusudur. Ekonomik yaşamlarımız, bireysel gücün yoğunlaşmasına izin veren kapitalist kurallara tabi olduğundan, bir kooperatif kurmanın tek nedeni daha iyi bir yaşam sürmek olan herhangi bir kişi, büyük hedefler peşinde koşup bunun yerine işveren olmaya çalışmak için her türlü teşvike sahip olacaktır. Her tür işletmenin iflas oranı son derece yüksektir ve yeni bir girişimi ayağa kaldırmak muazzam bir emek gerektirir. Neden tüm bunları, minyatür bir ekonomik cumhuriyetin eşit bir vatandaşı olarak konumunuzu marjinal olarak iyileştirme umuduyla yapasınız ki? Neden bu çabayı, kral olabileceğiniz minyatür bir ekonomik krallık kurarak çok daha iyi bir yaşam kazanmaya çalışmak için harcamayasınız? Onca ter ve kanın ardından en olası sonuç, yine de alt sınıf işçiliğine geri dönmekse, neden en azından tahtı ele geçirmeye çalışmayasınız?
Sadece bu sorunlar bile, öncelikle kendi bireysel çıkarları tarafından motive edilen işçilerin, kararlı sosyalistlere kıyasla kooperatif kurma girişimlerine katılma olasılığının çok daha düşük olduğunu gösterir. Ve bu kararlı sosyalistler, zamanlarını ve emeklerini yerel bir kooperatif kahve dükkanını kurup işletmek için günde on dört saat çalışmak yerine, büyük kapitalist şirketlerde sendikalar örgütlemeye harcamalarının çevrelerindeki toplum üzerinde daha fazla etki yaratacağı yönünde rasyonel bir hesaplama yapma eğilimindedirler.
“Tıpkı kapitalizmin eski rejimden farklı bir dizi toplumsal kuruma ihtiyaç duyması gibi, istikrarlı ve gelişen bir sosyalist ekonomi de ancak yeni sosyalist kurumlar temelinde ortaya çıkabilir.”
Durum daha da kötüleşir. Sorunun tam boyutunu görmek için, sihirli bir cin’den, ekonominin yapısında başka hiçbir şeyi değiştirmeden, mevcut her şirketi anında yeniden yapılandırmasını ve işgücünün demokratik, kolektif mülkiyeti altına almasını isteyebileceğinizi hayal edin. Sonuç, istikrarlı bir piyasa sosyalizmi biçimi değil, piyasa güçlerinin sonunda yeniden kapitalizm olarak tanınabilir bir şeye geri iteceği bir düzenleme olurdu. İster kapitalist ister işçi kontrolünde olsun, şirketler er ya da geç iflas eder ve bir zamanlar orada çalışan insanlar yeni işlere ihtiyaç duyar. Faaliyetlerini genişletmek ve mevcut üyelerinin gelirini artırmak isteyen kooperatiflerin, yeni işçileri ortaklar yerine düzenli çalışanlar olarak işe alma eğilimi vardır; bir süredir işsiz olan insanlar ise bu daha düşük statüyü kabul etmeye meyillidir. Ayrıca, kooperatiflerin tamamı, hisselerini diğer işletmelere veya varlıklı kişilere satarak normal kapitalist şirketlere dönüşme eğiliminde olacaktır.
Buradan çıkarılacak ders, ne kapitalizmi tamamen aşmaya çalışmanın boşuna bir çaba olduğu, ne de bunu başarmanın tek yolunun tamamen piyasasız planlamanın yol açtığı hesaplama ve teşvik sorunlarıyla yaşamayı öğrenmek olduğu değildir. Aksine, tıpkı kapitalizmin eski rejimden farklı bir dizi sosyal kuruma ihtiyaç duyması gibi, istikrarlı ve gelişen bir sosyalist ekonomi de ancak yeni sosyalist kurumlar temelinde ortaya çıkabilir.
Kapitalist Gerçekçiliğe Son Vermek
Şüphesiz ki: modelimizde, ekonominin büyük bir kısmı kamu sektörünün bir parçası olarak doğrudan devletin mülkiyeti altında olacaktır. Örneğin, işçiler tarafından kontrol edilen bir sağlık sigortası şirketi, sıradan bir kapitalist sağlık sigortası şirketiyle aynı olumsuz teşviklere sahip olacaktır; ancak sosyal demokrasilerin deneyimlerinden biliyoruz ki, bu tam da metalaşmanın ortadan kaldırılmasının getireceği toplumsal faydaların, hesaplama konusundaki endişeleri büyük ölçüde gölgede bıraktığı türden bir faaliyettir. Benzer argümanlar eğitim, enerji, ulaşım ve telekomünikasyon gibi sektörler için de geçerlidir. Ayrıca, ekonominin “stratejik sektörlerinin” devlet planlaması kapsamına alınması gerektiği ve metalaşmamış sektörün kapitalizmde tipik olandan daha büyük olacağı şeklindeki geleneksel sosyalist görüşe de katılıyoruz. Blueprint kitabında altıncı bölümde devlet mülkiyeti, yedinci bölümde gelir dağılımı ve sekizinci bölümde makroekonomik politika ele alınmaktadır. Önemli bir nokta olarak, bu yönetim biçimi bankacılık sistemini de içerir; modelimizde bu, finansal sistemin tamamını oluşturur ve tamamen kamu kontrolü altındadır.
Ancak, yukarıda belirtilen ve kitabın dördüncü bölümünde ayrıntılı olarak ele alınan nedenlerden ötürü, demokratik firmalar tarafından yürütülen geniş bir meta üretim piyasası sektörü de olacaktır. Bu firmalar, devletten özerk, kendi kendini yöneten kurumlar olmaları anlamında “özel” olacaktır. Ancak işçiler, vatandaşların bir sonraki belediye meclisi seçiminde oylarını bir başka vatandaşa satamayacağı gibi, alınıp satılabilecek şirket hisselerine sahip olmayacaktır. İşçiler, vatandaşların idari bölgeler arasında gidip gelebileceği gibi bir şirkete katılabilir veya ayrılabilir, ancak ne birinin ne de diğerinin parçaları satılık değildir. Üretim varlıkları (yani fiili fiziksel “üretim araçları”) esasen daha geniş topluluk tarafından şirkete kiralanacaktır.
Yeni şirketlerin kurulması ve mevcut şirketlerin genişletilmesi, her ikisi de kamu bankaları ile işçi kontrolündeki şirketler arasında ortaklıklar gerektirir. İşçi-üyeler, şirketlerine kendi servetlerini yatırmazlar. Sermaye ekipmanlarına ve diğer varlıklara yapılan yatırımlar, ilişkili bankalardan sağlanır. Finansman düzenlemeleri, kapitalist borç ve özsermaye biçimlerinden farklıdır; özellikle işyeri düzeyindeki demokrasiyi, toplumsal kaynakların kullanımına ilişkin ulusal düzeydeki demokratik kontrol ile birleştirmek üzere tasarlanmıştır. Kamu bankacılık sistemi, finansmanı en çok ihtiyaç duyulan yerlere tahsis eder, riski yönetir ve dağıtır. Bireysel kolektif işletmeler, kendilerine emanet edilen toplumsal servetin sahibi olmaktan ziyade, onun koruyucusu olurlar. İşleri kendi yöntemleriyle yönetmekte özgürdürler, ancak toplumsal servetin değerini korumakla yükümlüdürler ve vatandaşlarının istek ve ihtiyaçlarını karşılamak için bu serveti verimli bir şekilde kullanmaya yönelik teşviklere sahiptirler. Plan, sistemi beşinci bölümde işletme düzeyinde, sekizinci bölümde ise makroekonomik düzeyde açıklamaktadır.
Firmaların iflas etme olasılığı, dinamik bir ekonominin vazgeçilmez bir bileşenidir. Tam anlamıyla iflas etmedikleri durumlarda bile, firmaların ve tüm sektörlerin bazen büyüme yerine küçülmesi gerekebilir. Modelimiz, güvenliği, insanlara ihtiyaç duyulan işyerlerine geçmeleri için teşvik sağlayan mekanizmalarla dengeler. Bir refah devleti, geçici olarak işsiz kalan kişileri destekler ve yeni beceriler geliştirmeleri için eğitim ve mesleki eğitime erişim imkânı sunar. Bu arada, kamu bankacılık sistemi, topladığı ayrıntılı bilgilerden yararlanarak gelişime en uygun alanları belirleyip yeni demokratik firmaların kurulmasında aktif bir rol üstlenir. Makroekonomik politika tam istihdama adanmıştır; böylece ücretli iş isteyen hiç kimse uzun süre iş aramak zorunda kalmaz.
Bu tür bir sosyalizm, bir ütopya ya da insanlık tarihinin çatışmasız bir son noktası olmayacaktır. Hatta Cohen’in “sosyalist fırsat eşitliği” ilkesini tam olarak hayata geçiremez; zira demokratik olarak belirlenen ücret skalalarına rağmen, özellikle aranan becerilere sahip işçiler genellikle ortalamadan daha yüksek bir ücret talep edebilecek konumda olacaklardır ve bunun bir kısmı doğal yeteneğin saf şansını yansıtacaktır. (The Blueprint, yedinci bölümde gelir dağılımı ve yeniden dağıtımını ele almaktadır.) Ancak Cohen’in ilkesini yol gösterici bir yıldız olarak gören herkes, bu modeli doğru yönde atılmış devasa bir adım olarak kabul etmelidir. Belki de ekonomik verimlilik gibi diğer değerlere kabul edilemez bir bedel ödemeden, toplumun temel yapısının daha da derinlemesine eşitlikçi bir şekilde yeniden düzenlenmesine giden yol, o aşamaya geldiğimizde görünür hale gelecektir. Tıpkı birçok gelişmiş kapitalist demokraside elde edilen toplumsal ilerlemenin derecesinin, on dokuzuncu yüzyılın başlarında Britanya’da evrensel erkek oy hakkı için mücadele eden bir Chartist için hayal bile edilemez olması gibi, bu kitapta ortaya konan sosyalizm vizyonu da, yirmi dördüncü yüzyılda herkesin yaşayacağı türden bir sosyalizmin erdemlerine yaklaşamayabilir. Bunu bilemeyiz.
Ancak, bir model önermedeki amacımız, gelecekteki ilerleme konusunda son sözü söylemek ve diğer olasılıkları kapatmak değildir. Amacımız, bugün hayatta olan ve genel olarak sosyalist eğilimlere sahip insanların çoğunun hayal edebileceğinden çok daha ileriye gitmenin mümkün ve arzu edilir olduğunu göstermektir.
Öngörülemez jeopolitik gelişmelerin ve baş döndürücü teknolojik ilerlemenin geleceği belirsiz hissettirebileceği, ancak Mark Fisher’ın “kapitalist gerçekçilik” olarak adlandırdığı yaklaşımın temel ekonomik meselelerde hakim olduğu bir dönemde yaşıyoruz. Amerikalı solcular “Herkes için Medicare” hayal ediyor, İngiliz solcular ise ülkelerinin demiryollarını yeniden kamulaştırmayı hayal ediyor; ancak toplumlarımızı şekillendiren temel mülkiyet ilişkilerinde herhangi bir değişikliği hayal etmek için zihnimizi zorlamak zor. Olası bir gelecek için bir taslak sunarak, hayal gücümüzü genişletmeyi ve siyasetin en büyük sorularını yeniden gündeme getirmeyi amaçlıyoruz.
