Macar lider Viktor Orbán, Macaristan’ın geleneklerini savunma söylemini refah vaadiyle birleştirdi. İşçilere iyi ekonomik haberler vermeyi bıraktığında, kültür savaşı mesajları onu kurtarmaya yetmedi.
Pazar günü yapılan Macaristan seçimlerinde Viktor Orbán’ın yenilgisine ilişkin haberlere tepki gösteren birçok hayranı, sonuçta iyi bir iş çıkardığı konusunda ısrar etti. Fransa’nın Ulusal Birlik Partisi Başkanı Jordan Bardella, Orbán’ın “Macaristan’ın ekonomik toparlanmasına öncülük ettiğini, doğum oranını korumaya yardımcı olan aile politikalarını desteklediğini ve ülkesini ve Avrupa’nın sınırlarını göçmenliğe karşı savunduğunu” yazdı. Hollandalı milliyetçi lider Geert Wilders, Orbán’ın “AB’deki tek cesur lider” olduğunu savundu; diğerleri için ise yenilgiyi kabul etmesi, demokratik ruhunun kanıtıydı.
Birçok anlatım, Orbán’ın devletin Temel Yasasını yeniden yazması veya Anayasa Mahkemesini kendi adamlarıyla doldurması gibi otoriter iktidarını ele alıyor. Fidesz partisinin kamu medyası veya eğitim sistemi üzerindeki etkisi de kamuoyunu şekillendirmede önemli bir araçtı.
Ancak nihayetinde, Orbán’ın bugün seçim sandığında yenilgiye uğraması, onun daha organik bir destek türüne güvendiğini ve bu desteğin artık tükendiğini de gösteriyor. Pazar günü katılım oranı yükselirken, Fidesz partisinin tabanı 3,1 milyondan 2,3 milyona düştü.
Seçim öncesi yazdığım bir makalede, Orbán’ın “işe dayalı bir toplum” ve iş yaratmaya dayalı bir ekonomi vaadinden bahsetmiştim. 2008 krizinden sonra Macarları işe yerleştirmenin, krediye veya sosyal yardımlara bel bağlamaktan daha fazla özgüven sahibi olmalarını sağlayacağını savunmuştu. Pazar günkü seçim öncesindeki mitinglerde Orbán, 2010’da göreve döndüğünden beri iş sayısını bir milyondan fazla artırdığını söylemişti (resmi verilere göre artış 750.000 civarındaydı). Ancak 2022 seçimlerine kadar bu göstergede hızlı bir ilerleme kaydedilmiş olsa da, sonrasında ciddi bir duraklama yaşandı.
Pandemi ve Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, Orbánomics’in üzerine kurulduğu toplumsal sözleşmeyi baltaladı. David Karas’ın da belirttiği gibi, Orbán’ın 2008 krizi sonrası söylemi “egemenliği” yeniden kazanmaya odaklanırken, Macaristan’ın istihdam planı Alman otomobil üreticilerinden Çinli elektrikli batarya firmalarına kadar yabancı doğrudan yatırımlara bağımlı kaldı.
Hükümet politikası, işçi haklarını güçlendirmek yerine, özel, çokuluslu yatırımcılar için cazip düşük ücretli bir işgücü yaratmaya yönelikti. Bu model, AB’nin (ve aynı zamanda Trump döneminin) Rus doğalgazından ayrılma baskısından, daha yakın zamandaki ABD-İsrail savaş kışkırtıcılığına kadar uzanan küresel şoklara karşı savunmasız kaldı.
Orbán’ın yenilgisini anlamanın tek anahtarı manşetlerdeki ekonomik veriler değil. Seçimi kazanan Péter Magyar’ın, Orbán’ın Fidesz partisinden gelmesi ve partinin büyük skandallarından birini (devletin çocuk cinsel istismarını örtbas etmesi) ortaya çıkarmasına yardımcı olması da, partinin ahlaki otoritesinin nasıl çöktüğünü gösteriyor.
Ancak Orbán’ın yükselişi ve düşüşü, en temel anlamıyla, diğer bağlamları ve hatta Trumpizm’i anlamak için de yararlı olan parametrelere indirgenebilir. Bu sağcı lider, orta ve işçi sınıflarını kapsayan, hatta büyük bir etnik azınlık oyunu da bünyesine katan yeni bir seçim koalisyonu kurdu, ancak sonuçta bu destekçilerinin kendisine olan inancını tüketti.
Yabancı Hayranlar
Orbán’ın uluslararası hayranları için sonuçlardan ziyade, bu sonuçların ardındaki anlatı daha önemliydi. “Küreselciler”e yönelik sert eleştirileri ve “neoliberalizme” karşı “egemenliği” savunma iddiaları, kendi mücadeleleri için kahramanca bir öykü sunuyordu. Bu, Batı’ya yönelik karanlık tehditler ve bunlara karşı direniş hakkında bir medeniyet anlatısıydı.
Budapeşte yanlısı düşünce kuruluşlarının sponsorluğunda düzenlenen NatCon mitingleri gibi muhafazakâr buluşmalarda Orbán, George Soros, “kültürel Marksizm” veya hatta “finans” gibi küreselci devlere karşı savaşan bir Davut gibi davranarak yabancı izleyicileri etkiledi. Orbán, 1989’daki anti-komünist devrimi yeniden başlatmak istedi ve diğer sağcılara yanında yer teklif etti.
Macaristan muhafazakâr bir ütopya mıydı? Orbánizm’in yandaşları, Budapeşte havaalanındaki “aile yanlısı politikalar” veya şehir merkezinin güvenliğiyle ilgili ilan panolarından kolayca etkileniyorlardı. Başkentin turistik bölgelerini ziyaret etmek (2019’dan beri muhalefetteki Yeşiller Partisi’nden bir belediye başkanı tarafından yönetiliyor) Orbánizm hakkında her zaman sınırlı bir anlayış sunuyordu. İnşaat patlaması ve artan Roman iş gücü sayıları, muhafazakâr ideolog Roger Scruton’dan etkilenen öğrencilerden çok Orbán’ın desteğine katkıda bulundu. Uygulamada, çalışan ailelere vergi indirimleri gibi ünlü doğum oranını artırmaya yönelik politikalar, uzun vadeli doğum oranlarındaki düşüşe karşı koymakta pek etkili olmadı.
Bu seçim öncesinde, Orbán’ın elinde kalan tek şeyin kültür savaşı olduğu ve bunun Donald Trump ve JD Vance’in desteğini kazanmasına yettiği görülüyordu. Kamu sağlık sisteminin kötü durumu veya Orbán’ın daha önce övündüğü ekonomik eğilimlerin tersine dönmesi gibi konular, sözde güçlü adam için sadece birer utanç kaynağı haline gelmişti.
Magyar’ı Avrupa Komisyonu ve Ukrayna Devlet Başkanı Volodymyr Zelensky’nin bir aracı olarak gösterme çabaları Fidesz partisine bağlı kişileri bir araya getirmiş olabilir, ancak çoğu seçmeni motive eden endişelerden oldukça uzak görünüyordu.
Ancak Orbán’ın Magyar’ı tehlikeli bir radikal olarak şeytanlaştırma girişimlerinin başarısızlığı, bu sonucun başka bir yönüne de işaret ediyor: bu seçimsel değişim, politika varsayımlarında köklü bir değişikliği temsil etmiyor. Magyar muhafazakâr bir isim ve kendi kampanyasında, özellikle refah politikası ve göçmenlik konularında, Fidesz’in birçok vaadine sadık kaldı. Avrupa Birliği ile ilişkiler daha belirgin bir değişimi temsil ediyor; bunun nedeni Orbán’ın bloğun artan silah harcamalarına yönelmesine karşı çıkması (ki çıkmadı) değil, Ukrayna’ya AB yardımını sık sık engellemesidir.
Magyar’ın başarısı, bu derginin ABD bağlamında her zaman reddettiği bir argümanın kanıtı olarak görülebilir: Orbán’ın aşırı sağını yenmenin yolu, merkezde yer alan ılımlı, yetkin bir alternatif olarak durmaktı. Bu seçimlere giden uzun süreçte, Magyar’ın merkez sağ Tisza Partisi, Budapeşte’deki Onur yürüyüşünün yasaklanması gibi çatışmalardan uzak dururken, liberal-sol alanı kendi içine almayı başardı; Magyar ayrıca güçlü bir göçmen karşıtı çizgi izledi. Orbánizm, seçmenlerine orta sınıf refahına giden bir yol sunmuştu ve birçok seçmen de aynı ruhla Tisza’ya yönelmişti.
Ancak Orbán’ın geçmişteki başarıları, bu merkezci yaklaşımın sınırlarını da gösteriyor. Diğer çağdaş sağcı popülist güçler gibi, Fidesz de ekonomik kurtuluş vaadiyle tabanını genişlettiğinde kazandı. Orbánizm neoliberalizme meydan okumayı ve istihdamı artırmayı iddia ettiğinde, bu, Sosyal Demokratlar ve merkezci müttefikleri tarafından yönetilen kriz dönemi hükümetlerinin başarısızlıkları nedeniyle işe yaradı. Magyar sadece daha yetenekli göründüğü için değil, aynı zamanda on altı yıl sonra Orbán’ın “işe dayalı ekonomi” alternatif modelinin tükenene kadar test edilmiş olması nedeniyle de kazandı.
Bu kampanya sırasında konuştuğum bazı Macar sosyalistler, bu daha az kötü seçeneğe oy vermek zorunda kalmaktan pek memnun değillerdi, ancak Orbán’ın yenilgisine sevindiler. Macarların yükselişi ne bir gecede değişim sunuyor ne de böyle bir vaat: Orbán’ın modelini öldürmeye yardımcı olan küresel şoklar daha da kötüleşiyor ve bu yenilginin Trump’ı terbiye etmesi pek olası görünmüyor.
En azından “işçi yanlısı” muhafazakarlığın boşluğunu ve günümüz milliyetçi enternasyonalinin ana merkezlerinden birine vurulan darbeyi gördük.
KAYNAK: David Broder / Jacobin
