Columbia Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Orta Doğu Araştırmaları Profesörü Timothy Mitchell, ufuk açıcı eseri Carbon Democracy (Karbon Demokrasisi) ile neft ve fosil yakıtların siyasal rejimleri nasıl şekillendirdiğini gözler önüne sermişti.
Mitchell, Verso tarafından yayımlanan “Sermayenin Mazereti: Daha İyi Bir Yarın Vaadiyle Geleceği Çalmak İçin Dünyayı Nasıl Parçaladık” (The Alibi of Capital: How We Broke the Earth to Steal the Future on the Promise of a Better Tomorrow) başlıklı eserinde ise kapitalizmin anatomisine yönelik çok daha temel ve yıkıcı bir teşhis koyuyor: Kapitalizm, geleceğin yağmalanması üzerine kurulu bir zaman sömürgeciliğidir; “finans”, “teknoloji” ve “ekonomik büyüme” ise bu soygunun hukuki ve fikri mazeretleridir.

Zamanın Özelleştirilmesi ve Mazeret İmalatı
Mitchell’ın tezinin merkezinde, kapitalist sistemin zamanı kavrayış ve örgütleyiş biçimi yer alır. Klasik ve neoklasik iktisat, sermaye birikimini geçmişte biriktirilmiş emeğin veya tasarrufun geleceğe aktarılması olarak resmeder. Mitchell ise bu anlatıyı tersine çevirir: Sermaye birikimi, geleceğe ait kaynakların ve yaşamsal olanakların günümüzdeki bir avuç sermayedar tarafından rehin alınmasıdır.
Hisse senedi fiyatları, iskonto oranları, faiz mekanizmaları ve “ekonomik büyüme” retoriği, bugünün piyasa aktörlerine gelecekteki yaşam biçimlerini ipotek altına alma yetkisi verir. İskonto oranları (discount rates) mantığıyla gelecekteki ekolojik ya da toplumsal yıkım “bugün daha az maliyetli” hale getirilir. Bir ormanın kesilmesi veya hidrokarbon yataklarının çıkarılması, bugünün bilanço cetvellerinde “değer üretimi” olarak görünürken, yarının nesillerine bırakılan devasa borçlar ve yaşanamaz bir gezegen sistemin muhasebe kayıtlarının dışında tutulur.
İşte “Sermayenin Mazereti” tam olarak burada devreye girer. “Ekonomi” ve “teknolojik gelişme” kavramları, nesnel ve kaçınılmaz doğa yasaları gibi sunularak, yapılan bu zamansal gaspın üzerini örten devasa bir ideolojik mazeret mekanizmasına dönüşür.
“Ekonomi” Soyutlaması: Siyasetsizleştirmenin Aracı
Kitabın en güçlü yanlarından biri, Mitchell’ın “ekonomi” kavramının tarihsel icadını sorguladığı bölümlerdir. 20. yüzyılın ortalarından itibaren ihdas edilen “ekonomi” kavramı, toplumsal üretimi fiziksel, ekolojik ve sınıfsal gerçekliğinden koparan soyut bir alan yaratmıştır.
Piyasanın mülkiyet rejimleri, kamusal varlıkların çitlenmesi ve devlet mekanizmalarının sermaye lehine yeniden yapılandırılması; sanki tarafsız iktisadi kuralların bir gereğiymiş gibi meşrulaştırılır. Mitchell, teknik bir dil ve finansal matematiğin ardına saklanan bu mazeretlerin, kolektif kararlar alma yetkimizi—yani demokrasimizi—nasıl elinden aldığını teşhir eder.
Demokratik sosyalizm açısından bu analiz hayati bir uyarı içerir: Mesele sadece servetin “daha adil bölüşülmesi” değildir; mesele, nelerin “ekonomik kârlılık” mantığına tabi tutulup nelerin tutulamayacağını belirleyen güç ilişkilerini kırmaktır. Eğitim, sağlık, barınma ve ekolojik dengeler, “finansal getiri” göstergelerinin boyunduruğundan kurtarılmalıdır.
Geleceğin Kamulaştırılması: Mücadele Ufku
Mitchell’ın analizinden çıkan demokratik sosyalist sonuç nettir: Geleceğimiz, finansal piyasaların iskonto hesaplarına ve büyüme dogmasına bırakılamaz. Eğer sermaye geleceği finansal enstrümanlar aracılığıyla gasp ediyorsa, solun temel ödevi geleceğin kamulaştırılması ve demokratikleştirilmesidir.
Bu hedef, pratik politikada şu dönüşümleri zorunlu kılar:
- Ekolojik Planlama ve Müşterekler: Karbon odaklı ve kâr temelli üretim rasyoneli derhal terk edilmeli; doğa ve temel altyapılar bireysel birikim aracı olmaktan çıkarılıp “kolektif varlıklar” (müşterekler) olarak ilan edilmelidir.
- Finansın Demokratik Denetimi: Borçlandırma mekanizmalarıyla emekçilerin ve gelecek kuşakların yaşamını çitleyen finans sektörü kamusal denetime tabi tutulmalı, kaynak tahsisi piyasa spekülatörlerinin değil, toplumun ortak ihtiyaçlarının kararıyla yapılmalıdır.
- Kamusal Zaman Rejimi: Geleceğin değeri, bugünün piyasalarının kısa vadeli kâr marjlarıyla ölçülemez. Gelecek nesillerin hakkını ve ekolojik sürdürülebilirliği merkeze alan yeni bir toplumsal zaman ve değer sistemi inşa edilmelidir.
Geleceği Geri Almak
Timothy Mitchell, Sermayenin Mazereti ile kapitalizmin radikal bir röntgenini çekiyor. Bize sunulan “daha iyi bir yarın” vaadinin, aslında tam da o yarını imha eden mekanizmanın ta kendisi olduğunu açıkça kanıtlıyor.
Kapitalizm bizden sadece emeğimizi ve doğamızı değil, zamanımızı ve geleceğimizi de çalıyor. Ancak Mitchell’ın gösterdiği gibi, bu sistem ne kaçınılmazdır ne de değiştirilemez bir doğa kanunudur; belirli tarihsel ve politik tercihlerle kurulmuş bir mazeretler rejimidir.
Şimdi yapılması gereken; sermayenin bu mazeretlerini reddetmek, “ekonomi” adı verilen alanın üzerindeki mistik perdeyi kaldırmak ve geleceği azınlığın finansal kâr hırsından kurtarıp çoğunluğun ortak, demokratik yaşam alanına dönüştürmektir. Gelecek satılık değildir ve onu geri almak doğrudan bir demokrasi mücadelesidir.
