ABD imparatorluğunun temelleri çöküyor

Tarih:

Emperyalizm, dünya siyasetinin yeniden ön saflarında yer alıyor. Ukrayna’dan Gazze’ye kadar, büyük çaplı savaşlar günümüzün kalıcı bir özelliği haline geldi. Donald Trump’ın ikinci dönemi, gümrük vergisi savaşını, Grönland’ı ilhak etme tehditlerini, Venezuela cumhurbaşkanının kaçırılmasını ve İsrail ile birlikte İran’a karşı sebepsiz bir savaşı da beraberinde getirdi. Bu, tek bir kişinin keyfi bir kararı değil; zira Çin ile çatışma, Trump’ın ilk döneminde başladı ve Joe Biden döneminde daha da derinleşti.

Aynı zamanda, olgun kapitalist ülkelerdeki siyaset derin bir kargaşa içinde. ABD’de sol, kitle siyasetinde bir güç haline geldi; New York belediye başkanı demokratik bir sosyalist ve Göçmenlik ve Gümrük Muhafaza İdaresi’ne (ICE), İsrail’in Filistin’de işlediği soykırıma ve İran’a karşı savaşa karşı yaygın bir muhalefet var. Fransa’da hükümetler birbiri ardına düşüyor ve toplumsal kargaşa yayılıyor. Ancak aşırı sağ da, Fransa’daki Rassemblement National ve Almanya’daki Alternative für Deutschland’dan Reform UK ve Avusturya’daki Freiheitliche Partei Österreichs’e kadar, Trump’ın Beyaz Saray’ıyla birlikte güçlü bir şekilde yükselişte.

Sol ve Sağ, durgun ücretler, sanayinin gerilemesi ve bozulmuş kamu hizmetleri gibi aynı gerçeklerden besleniyor. Sol, işçi sınıfına ve yoksullara inandırıcı bir siyasi program sunmak istiyorsa, yeniden canlanan emperyalizmi, dünya ekonomisinin tarihsel merkezindeki kapitalist birikimin çürümesiyle neyin bağladığını kavramalı. Milyonlarca insan şu anda yanıtlar ararken, bu, sınıf kopuşu politikası sunmak anlamına geliyor.

ABD Paradoksu

Başlangıç noktası, ABD kapitalizminin kalbindeki paradoks; bu aynı zamanda çağdaş emperyalizmin de merkezi paradoksu. 1945’te ABD, dünya imalat üretiminin yaklaşık yarısını gerçekleştiriyordu; bugün ise bu oran kabaca altıda bir seviyesinde. 2007–2009 yıllarındaki büyük finansal krizden bu yana verimlilik artışı zayıf kaldı, yatırımlar düşük seviyede seyretti ve reel ücretler bir nesilden fazla bir süredir durgunlaştı. Yine de doların resmi rezervler içindeki payı yüzde 60’ın sadece biraz altına düştü. ABD’nin üretimdeki üstünlüğü azaldı, ancak parasal hiyerarşi daha da sağlamlaştı.

Yalnızca ABD, uluslararası yükümlülüklerini kendi borçlarıyla karşılıyor. Diğer herkes dolar edinmek, dolar risklerini yönetmek ve Federal Rezerv’in politikasına uyum sağlamak zorunda. Yabancı yatırımcılar, piyasada işlem gören stokun yaklaşık üçte birini oluşturan 9 trilyon dolarlık ABD Hazine tahvili elinde bulunduruyor ve dünyanın dört bir yanındaki merkez bankaları ABD devlet tahvilleriyle dolu.

Böylece ABD hegemonyasının maddi temeli, iç sanayi gücünden küresel üretim, finans ve parayı düzenleyen kuralları belirleme ve uygulama kapasitesine kaydı. ABD’nin emperyal gücünün asıl kaynağı da bu.

ABD şirketleri bu yapı içinde büyük bir gelişme kaydetti. Küresel ölçekte faaliyet gösteren en büyük şirketler arasında, ABD şirketleri kârın yaklaşık yüzde 44’ünü elde etmekte ve fikri mülkiyetin yüzde 34’üne sahipken, Çinli muadillerinin payı sırasıyla yüzde 11 ve yüzde 14. ABD’li çokuluslu şirketler, 1980’lerden itibaren üretimin küreselleşmesine öncülük ederek, üretken sermayeyi ihraç ettiler ve endüstriyel kapasiteyi yurtdışına kaydıran küresel zincirleri kurdular; bu süreçte ise bu zincirleri işletmek için dolara güvendiler.

Bu, ABD özel sermayesi için bir zaferdi, ancak ABD içindeki sanayinin içini boşalttı ve Trump’ın siyasi hammaddesi haline gelen toplumsal yıkıma yol açtı. Küresel parasal, finansal ve kurumsal hakimiyet, iç piyasadaki bozulmayla el ele gitti.

İşte bu nedenle, ABD’deki iki ana partiden hiçbiri sanayideki gerilemeyi tersine çeviremedi. Trump’ın 2018’de uyguladığı gümrük vergileri, pek çok şirketin tedarik zincirlerini Vietnam ve Meksika’ya kaydırması nedeniyle, üretimin ülkeye geri dönüşünde (reshoring) çok az etki yarattı. Biden, gümrük vergilerini sürdürdü ve Enflasyon Azaltma Yasası ile CHIPS Yasası’ndan sağlanan sübvansiyonları ekledi, ancak ABD sermayesinin küresel stratejisine dokunmadı.

Trump şimdi iç sanayiyi canlandırmak isterken, aynı zamanda çokuluslu şirketlerin ayrıcalıklarını da savunmak istiyor. Göreve döndükten sonra attığı ilk adımlardan biri, Biden dönemi ABD’si de dahil olmak üzere 130’dan fazla ülkenin imzaladığı Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü’nün (OECD) Vergi Tabanının Aşınması ve Kâr Aktarımı (BEPS) çerçevesinden çekilmek oldu. Bu çerçeve, devletlerin sınırları içindeki çok uluslu şirketlerin elde ettiği kârın bir kısmını vergilendirmelerine ve yüzde 15’lik bir asgari vergi uygulamalarına olanak tanıyarak, denizaşırı ülkelerde tutulan fikri mülkiyet hakları yoluyla vergi cennetlerine kâr aktarımını engelleyecekti.

Ancak Trump’ın hedefleri birbiriyle bağdaşmıyor. Bunun nedenini anlamak için, günümüzde dünya çapında üretim ve finansın nasıl organize edildiğine bakmamız gerekiyor.

Lenin, Dolar ve F-35

Vladimir Lenin, 1916 yılında emperyalizmin, kendi döneminin egemen birikim mekanizmaları aracılığıyla kavranması gerektiğini vurgulamıştı. Öncelikle Rudolf Hilferding’den yararlanarak, bu mekanizmaları bankacılık ve sanayi sermayesinin finans sermayesi olarak birleşmesi, sermaye ihracı ve dünyanın rakip güçler arasında toprak bazında bölünmesi olarak tanımlamıştı. Onun yöntemi hâlâ vazgeçilmez olmakla birlikte, emperyalizmin somut biçimleri köklü bir şekilde değişmiştir.

Lenin’in yöntemi, çağdaş kapitalizme uygulandığında emperyalizmin iki yapısal temelini ortaya koyar: birincisi, küreselleşmiş üretim sermayesi ile uluslararasılaşmış finans sermayesinin birleşmesi; ikincisi ise, bu birleşmeyi nihai olarak ABD’nin askeri gücüyle dayatılan bir hiyerarşiye dönüştüren dünya parası olarak dolar. Dünya parası, günümüz emperyalizminin hayati bir unsurudur; ancak klasik Marksist teori bu konuyu hiçbir zaman ele almamıştır.

Günümüz üretimi, tasarım, fikri mülkiyet, lojistik ve pazarlara erişimi kontrol eden (çoğunlukla ABD’li, Avrupalı ve Japon) çokuluslu şirketler tarafından koordine edilen küresel zincirler aracılığıyla örgütlenmektedir. Finans, üretimle birlikte küreselleşmiştir, ancak ikisi Hilferding’in zamanında olduğu gibi birleşmemiştir. İkisi, hiçbir tarafın diğerine tek başına hükmetmediği bir ikili oluşturur. Üretim sermayesi değer ve artı değer üretir; finans sermayesi ise küresel üretimin devam edebilmesi için vazgeçilmez olan krediyi, likiditeyi ve ödeme araçlarını sağlar. ABD sermayesi bu ikilinin her iki tarafında da öncülük etmiştir: Çokuluslu şirketleri zincirleri kurmuş, bankaları ve varlık yöneticileri ise finansı küreselleştirmiştir.

İLGİLİ YAZI :  Yapay zeka hırsızlıktır

Sermayeler ikilisi, ne bir dünya devleti, ne bir dünya merkez bankası, ne de bir dünya adalet mahkemesi bulunan bir dünya pazarında işler. Bu ikiliyi bir arada tutan şey, özellikle kriz dönemlerinde ayrı yargı alanlarında hesap birimi, ödeme aracı ve değer saklama aracı olarak hizmet etmesi gereken dünya parasıdır. Yalnızca dolar bu işlevleri yerine getirir.

Vietnam veya Meksika’daki bir imalat tedarikçisi bugün bileşenleri sevk eder ve ödemesini almak için altmış ya da doksan gün bekler, ancak ücretler ve girdi maliyetleri hemen ödenmelidir. Bu farkın finanse edilmesi gerekir ve zincirin başındaki firma faturalarını dolar cinsinden düzenlediği için, bu fark dolar referans oranlarına göre fiyatlandırılan oranlarla dolar cinsinden finanse edilir. Bu ekonomik bir tercih değil, zincire girmenin bedelidir. 1999 ile 2019 yılları arasında, Asya-Pasifik bölgesindeki ihracatın yaklaşık dörtte üçü ve Amerika kıtasındaki ihracatın neredeyse tamamı dolar cinsinden faturalandırılmıştır. Bu zincirler aracılığıyla, Federal Rezerv’in para politikası dünyanın öbür ucundaki atölyelere doğrudan ulaşır.

Gerekli dolarları basan devlet, yurtdışında kendi çıkarlarını gözeten sıradan bir güç değildir. Bu, küresel olarak hareket eden sermaye için uzlaşmayı, likiditeyi ve icra edilebilirliği nihai olarak garanti eden, kimin yükümlülüklerinin para olarak kabul edileceğine ve kimin bilançolarının ayarlanması gerektiğine karar veren otoritedir. Üretim hâlâ temeldir, ancak hegemonun dünya parası üzerindeki hakimiyeti, emperyal gücün menteşesidir; sermayelerin eşleşmesinin dünya çapında disiplin altına alındığı noktadır.

Bu hiyerarşi, bir kriz anında tam anlamıyla görünür hale gelir. 2008’de ve ardından 2020’de Fed, seçkin bir grup olan on dört merkez bankasına dolar takas hatları açtı. Bu grubun içindekiler, finansal sistemlerini birkaç gün içinde istikrara kavuşturdu. Hindistan, Endonezya ve Güney Afrika da dahil olmak üzere bu grubun dışında kalanlar ise para birimlerinin değer kaybetmesi, rezerv kaybı ve kemer sıkma politikalarıyla karşı karşıya kaldı. 2022’de Rus merkez bankası varlıklarının yaklaşık 300 milyar dolarlık kısmının dondurulması da gösterdiği gibi, yaptırımlar ve ödeme sistemlerinden dışlanma, zorlama mekanizmasını tamamlar. Bu on dört ülke, ABD ithalatının yaklaşık yüzde 55’ini ve ABD ihracatının yüzde 60’ını oluşturur. Ayrıca, yurtdışında görev yapan ABD askeri personelinin yüzde 90’ından fazlasını da barındırırlar. Parasal ayrıcalık haritası ile ABD’nin askeri güç haritası büyük ölçüde örtüşmektedir.

Dolar ve F-35, tek bir egemenlik yapısının iki unsurudur; ABD’nin hava ve deniz gücü ise dünya ticaretinin geçtiği darboğazları korumaktadır. Bu, askeri güçle desteklenen ve şirketlerin, bankaların ve devletlerin bilançolarında kendini gösteren emperyalizmdir. Bir toprak parçasına bayrak dikmeye ya da pahalı bir sömürge idaresi kurmaya gerek duymaz.

Finansallaşma Mark II

En önemlisi, bu ikilinin finansal yönü de 2007–2009 yıllarındaki büyük finansal krizden bu yana bir dönüşüm geçirdi. Çöküşten önce, küresel ölçekte faaliyet gösteren ticari bankaların merkezinde yer aldığı “Finansallaşma Mark I” vardı; bu sistem, ipotekler ve tüketici borçları yoluyla işçilerin evlerini bir sömürü alanı haline getirmişti. Zirve döneminde, ABD’deki banka kârları tüm kurumsal kârların yüzde 40’ına yaklaşmıştı. Çöküş, bu rejimi sona erdirdi.

Onun yerini, gölge bankalara (özellikle de BlackRock, Vanguard ve State Street gibi varlık yöneticilerine) dayanan Finansallaşma Mark II aldı. Meslektaşlarımla birlikte 426 büyük varlık yöneticisi üzerinde yakın zamanda yaptığımız araştırma, yönettikleri sermayenin 2013’teki 13 trilyon dolardan 2025 ortasına kadar 46 trilyon dolara yükseldiğini göstermektedir. Bu rakam, dünyadaki tüm milyar dolarlık halka açık şirketlerin sermayesinin yaklaşık yüzde 40’ını oluşturmaktadır. Kuzey Amerika dışındaki her bölgede, ABD’li varlık yöneticileri en büyük yabancı yatırımcı grubunu oluşturmaktadır. Bunlar, toprak yerine bilançolar aracılığıyla uygulanan emperyal gücü temsil etmektedir.

Kârlarını çoğunlukla kredi ve borç faiz oranları arasındaki farktan elde eden ticari bankaların aksine, varlık yöneticileri kâr oranı ile faiz oranı arasındaki farka, yani Hilferding’in “kurucunun kârı” olarak adlandırdığı şeye dayanır. Bu tür kârlar öncelikle yükselen varlık fiyatları yoluyla gerçekleşir. Böylece borsa enflasyonu, finansal birikimin başlıca kanallarından biri haline gelmiştir.

Mark II’nin tüm yapısı devletin omuzlarında durmaktadır. ABD’nin brüt kamu borcu, 2007’de GSYİH’nin yüzde 60’ının biraz üzerindeyken, 2025’e kadar yüzde 120’nin üzerine çıkmıştır. Aynı zamanda, Federal Rezerv tarihi ölçekte kamu borç senetlerini emmiş, bilançosunda muazzam miktarda yeni dolar yaratmış ve gölge bankalar ile para piyasalarındaki diğer aktörler için son çare aracı kurumu haline gelmiştir. Serbest piyasalarla ilgili neoliberal retorik ne derse desin, çağdaş kapitalizm devletin aşırı müdahaleci politikaları sayesinde ayakta kalmaktadır; ancak bu, üretimi yeniden inşa etmek için değil, finans sektörünün çıkarları adına yapılmaktadır.

Sonuç olarak, dar bir sektör grubu dışındaki yatırım ve verimlilik zayıf kalmıştır. Büyük yapay zeka patlaması bu tabloyu değiştirmez; aksine onu teyit eder. Veri merkezleri ve yongalara yapılan harcamalar, devasa nakit rezervlerinden ve giderek artan ölçüde muazzam borçlardan finanse edilen bir avuç dev şirkette yoğunlaşırken, varlık yöneticileri sermayeyi yine aynı birkaç hisse senedine aktarıyor. Vaad edilen verimlilik artışları büyük ölçüde bir beklenti meselesi olarak kalıyor ve üretimde ortaya çıkmadan çok önce hisse senetlerinin fiyatlarına yansıtılıyor. Bu, hâlâ esas olarak varlık fiyat enflasyonu yoluyla bir birikimdir; henüz üretimin gerçek bir dönüşümü değildir.

Böylece, dünya ekonomisinin tarihsel çekirdeği bir geçiş döneminde sürüklenmeye devam ediyor. Eski düzen dinamizmini yitirmiş, ancak yeni bir düzen henüz ortaya çıkmamış durumda.

Bağımlı Finansallaşma

Yine de, Fed’in etki alanı ABD sınırlarının çok ötesine uzanmaktadır; zira Fed’in yarattığı dolarlar küresel bir para birimidir. Küresel üretim zincirlerinin yarattığı dolar bağımlılığı, ulusal düzeyde baskılara dönüşür: ödenmesi gereken dolar cinsinden borçlar, ülkeye geri getirilmesi gereken kârlar, yurtdışına aktarılması gereken teknoloji ödemeleri. Bu yük en ağır şekilde Küresel Güney’in omuzlarına biner ve sonuçta bağımlı finansallaşma ortaya çıkar. Bu, ABD veya İngiltere’deki finansallaşmanın olgunlaşmamış bir versiyonu değil; hem üretimde hem de finans alanında ikincil konumun yarattığı kendine özgü bir biçimdir.

İLGİLİ YAZI :  Sol, tekno-kapitalizme karşı ne yapabilir?

Çevresel bir merkez bankası, ülkeye giren ve çıkan ödünç verilebilir sermayenin yarattığı son derece istikrarsız ortamda faaliyet gösterdiğinden, bilançosunu istediği gibi genişletemez veya para politikasını oluştururken döviz kurunu göz ardı edemez. Bu sermayenin büyük bir kısmı, Mark II’yi domine eden aynı ABD’li varlık yöneticileri tarafından yönetilmektedir.

Ekim 2025’te Brezilya, Hindistan, Endonezya, Meksika ve Güney Afrika’daki ortalama politika faizi, Fed’in faiz oranının 4 puan üzerindeydi. Bu, para hiyerarşisinin kendisi tarafından uygulanan bir likidite haraçtır. Yüksek faiz oranları iç yatırımları boğar, spekülatif sermaye girişlerini çeker, döviz kurunu yukarı çeker ve yerli imalat sektörünü zayıflatır. Çevre ülkeler, bir tür kendi kendilerine sigorta olarak dolar biriktirmek ve bunları ABD Hazine tahvillerine yatırmak zorunda kalırken, kendi hükümetleri ve şirketleri çok daha yüksek faiz oranlarıyla borçlanmaktadır. Fabrikalar, demiryolları ve hastaneler inşa edilebilecek kaynaklar, fiilen Washington’a ödünç verilmektedir.

Bu ölçekte bir haraç, yerel yararlanıcılar gerektirir. Çevre ülkelerdeki büyük şirketler, ucuz dolar kredisi alır ve yüksek getirili yerli finansal varlıklara yatırım yapar; bankalar, sermaye girişlerini emmek için ihraç edilen kamu borcundan kâr eder; orta sınıfın bazı kesimleri ise ucuz ithalatın tadını çıkarır. Bir çevre ülkede döviz kuru, ekonomik bir değişken olduğu kadar bir sınıf silahıdır da. Ve ABD’nin bu haraçları toplamak için bir valiye ihtiyacı yoktur, zira bu akış dünya pazarının olağan işleyişi yoluyla gerçekleşir.

Hegemonya Olmayan İmparatorluk

Çin, ABD’nin tam tersi bir tablo sergiliyor. Dünya imalat katma değerinin yaklaşık yüzde 30’unu ve dünya mal ihracatının yaklaşık yüzde 15’ini oluşturuyor. Stratejik sektörlerinde devlet işletmeleri hakim konumda ve Çin, “Kuşak ve Yol Girişimi” ile “Asya Altyapı Yatırım Bankası” gibi, ABD öncülüğündeki düzeni kısmen atlayan kurumlar kurmuştur.

Yine de Çin, ayrı bir imparatorluk bloğu kurmaya veya toprak kazanmaya çalışmamaktadır. Ticaret, teknoloji ve yatırımı düzenleyen kurallarda belirleyici bir söz sahibi olmayı ve uzun vadede dünya para sistemi için yeni düzenlemeler yapılmasını hedeflemektedir.

İşte en zayıf noktası da budur. Renminbi, küresel rezervlerin ve uluslararası ödemelerin yüzde 3’ünden azını oluşturmaktadır; dünya ticaretinin yüzde 5’inden azı renminbi cinsinden faturalandırılırken, yaklaşık yarısı dolar cinsindendir. Çin’in kamu borcu küresel teminat işlevi görmüyor, Çin Halk Bankası dünya piyasasına likidite desteği sağlamıyor ve Çin’in kendi ödeme sistemi, Uluslararası Bankalararası Finansal Telekomünikasyon Birliği (SWIFT) tarafından işlenen dolar hacminin yüzde 12’sinden biraz fazlasını işliyor.

Bu engel yapısaldır, irade meselesi değildir. Dünya parası, güvenli kamu borçlanmalarında derin piyasalar, yabancı alacaklılar için yasal koruma ve açık bir sermaye hesabı gerektirir. Çin’in sanayileşmesini koruyan sermaye kontrolleri ve finans üzerindeki kamu denetimi, tam da renminbi’nin dünya parası olmasını engelleyen unsurlardır. Çin, yükümlülüklerini kendi basmadığı bir para birimiyle yerine getirmek ve rezervlerini rakibinin borcunda tutmak zorunda kalan üretken bir süper güçtür.

Çin’in iç birikimi de çelişkilerden muaf değildir. 2007–2009’dan bu yana büyüme ve kârlılık “yeni normal” seviyesine gerilemiştir. Çin hâlâ GSYİH’sinin yaklaşık iki katı oranında yatırım yapmaktadır, ancak bu yatırımların getirisi keskin bir şekilde azalmıştır. Mantıklı yol, yatırımı azaltmak ve Çinli işçilerin gelirlerini ve tüketimini sistematik olarak artırmak olurdu, ancak bunu yapmanın ekonomik, sosyal ve siyasi riskleri çok büyüktür.

Sonuçta bir çıkmaza girilmiştir. Hegemon, üretken temellerini geri kazanamazken, meydan okuyan da dünya parası basamaz. Hiçbiri bir çözümü dayatamaz ve hiçbiri kalıcı bir tabiiyet durumunu kabul etmeyecektir. Tek, zorlayıcı ve giderek daha fazla tartışmalı hale gelen bir parasal hiyerarşi içinde düzenli bir halefiyet yolu yoktur ve işte dünya için tehlike de burada yatmaktadır.

ABD, hegemon olarak, yani kendi çıkarlarını genel çıkar olarak sunan güç olarak hareket etmeyi bırakmıştır. Bunun yerine, giderek daha açık hale gelen bir arenada en büyük ve en saldırgan rakip olarak hareket etmekte ve müttefiklerini bile altta tutmaktadır. Washington, 2022’den sonra Rus enerjisine yaptırım uygulanmasını talep ettiğinde, Almanya bunu kendi sanayi tabanına ağır bir bedel ödeyerek kabul etmiştir. Oysa ABD’nin askeri üstünlüğü artık tartışmasız değildir ve İran’a karşı savaş, daha zayıf rakiplerin bile öylece boyun eğdirilemeyeceğini göstermiştir. Bu durum, 1914 öncesindeki rekabetleri anımsatmaktadır. Dünya savaşı kaçınılmaz değildir, ancak vekalet savaşları, rezervlere el konulması, ödeme dışlamaları ve teknoloji ambargoları dünya siyasetinin yerleşik bir özelliği haline gelmiştir.

Öyleyse sol, doların egemenliğinden kurtulmayı ve BRICS’i desteklemeli mi? Doların tekelinin zayıflatılması, egemenliğin önemli bir mekanizmasını gevşetecektir. Ancak sözde rakipler ne bir sosyalist blok ne de yeni bir sömürgecilik karşıtı harekettir. Bunlar, dünya pazarında rekabet eden ve daha adil bir dünya para birimi değil, doları aşmanın yollarını arayan devletlerdir. Çok kutupluluk bir sınıf kategorisi değildir. Sol, kimsenin safına katılmadan yaptırımlara, likidite haraçlarına ve zorla rezerv biriktirmeye karşı çıkmalıdır.

Sınıf Kopuşunun Siyaseti

Bu kasvetli dönemde en umut verici siyasi gelişmelerden biri, ABD solunun iktidarını nasıl kazanacağı ve kullanacağı konusunda ciddi bir tartışma yürütmesidir. Max Elbaum, burada haklı olarak, solun olumlu programını iç meselelerle sınırlayamayacağını ve dış politikada sadece neye karşı olduğunu söyleyemeyeceğini savunmuştur.

Yukarıdaki analiz bunun nedenini ortaya koyuyor. İç politika ile emperyal politika, aynı yapının iki yüzüdür ve sol bir hükümet, göreve başladığı ilk günden itibaren bu yapıya karşı çıkacaktır. Sosyal, ekonomik ve siyasi iktidarın hâkim kapitalist mekanizmalarını altüst etmeden başarıya ulaşmak mümkün değildir. İşte bu, solun değişim arayan milyonlara sunması gereken sınıf kırılmasının siyasetidir.

İLGİLİ YAZI :  Sermayenin işleyişi hakkında herkesin bilmesi gerekenler

2015 yılında Yunanistan’da bunun ne anlama geldiğini yakından gördüm. Syriza’nın seçim zaferinin kendi başına pek bir önemi yoktu; en iyi ihtimalle sadece bir başlangıçtı. Yunanistan’ı kurtarma paketlerinin yol açtığı felaketten gerçekten kurtarmayı amaçlayan bir sol hükümet, yerleşik iktidar mekanizmalarını kırmak zorundaydı. Bu, ancak devlet aygıtını kitle hareketiyle birlikte kullanarak gerçekleştirilebilirdi. Sonuç alabilmek için sol bir hükümet, devleti dönüştürmek zorunda kalacaktı.

Bu zorluk, radikal bir kargaşa döneminde genellikle olduğu gibi, tek bir meselede somutlaştı: Avrupa Para Birliği’nde (EMU) kalmak mı, yoksa çıkmak mı? Euro’dan kopmak, sermaye kontrolleri, bankalar ve para üzerinde kamu denetimi ve iktidarı işçilere ve yoksullara kaydırabilecek kapsamlı bir ekonomik yeniden yapılanma gerektirecekti. Kaçınılmaz olarak, Yunanistan’ı boğan köklü sınıf ve emperyal çıkarlarla derin bir kopuş yaşanacaktı; her ikisi de EMU’da kalma politikasına tüm ağırlıklarını koymuştu. Bu düşünce bile, çekingen Syriza liderliğinin tüylerini diken diken etmeye yetmişti. Ardından tam bir teslimiyet geldi.

Burada, önde gelen emperyal güç ile küçük bir Avrupa gücü arasındaki muazzam farka rağmen, ABD solu (ve ötesinde) için bir ders vardır. Eğer dengeyi işçiler ve yoksullar lehine kararlı bir şekilde kaydıracak bir kopuş siyaseti sunmayı hedefliyorsa, kitle hareketinin gücünden yararlanırken devlet aygıtını kullanmak ve dönüştürmek zorundadır. Ayrıca, her düzeyde şiddetli ve acımasız bir muhalefetle karşılaşılacağı da açık olmalıdır. Başarı, ABD’deki sınıf iktidarının hem iç hem de emperyal yapılarının kararlı bir şekilde altüst edilmeden gelmeyecektir. Bundan hiç şüphe yoktur. Bu görevin dünya tarihi açısından büyük önem taşıdığını söylemek neredeyse gereksizdir.

İmparatorluğa Karşı Halk Egemenliği

Bununla birlikte, ABD solunun başarıya ulaştırabilecek bir sınıf siyaseti arayışında yararlanabileceği pek çok tarihsel deneyim bulunmaktadır. İlk adım, diğer gelişmiş kapitalist ülkeler için de daha önce savunulduğu üzere, işçi sınıfının öncülüğünde ABD’deki iç üretimin gerilemesini tersine çevirecek bir program geliştirilmesidir.

Bu, nesiller boyu görülmemiş ölçekte kamu yatırımı, kredileri üretime yönlendiren kamu bankaları ve BlackRock için son çare aracı olarak hizmet etmek yerine demokratik bir ekonomik planın parçası haline getirilmiş bir merkez bankası anlamına gelir. Ayrıca, sermaye kontrollerini normal bir politika aracı olarak yeniden tesis etmek ve toplumsal ihtiyaç ile özel kârın keskin bir şekilde ayrıştığı enerji, altyapı ve konut alanlarında kamu mülkiyetini genişletmek anlamına da gelir. Ayrıca, sermayenin önceliklerine göre yönetilen bürokratik bir devlet şirketi hiçbir temel şeyi değiştirmeyeceğinden, bu aynı zamanda şirketlerin demokratik ve işçi temelli kontrolü anlamına da gelir.

Böyle bir program, ABD sermayesinin küresel birikim stratejisini tersine çevirerek, çokuluslu ve finansal sermayeyi demokratik olarak belirlenen önceliklere tabi kılacaktır. Kısacası, ABD ekonomisini küreselleşmeden ve finansallaşmadan arındırmayı hedefleyecektir. Bu ne izolasyonizm ne de otarşidir. Amaç, sınırlar ötesinde ticaret, yatırım ve işbirliğini sürdüren, ancak bunu çokuluslu şirketler ve sınır tanımayan finans sermayesi tarafından değil, demokratik olarak belirlenen şartlar çerçevesinde gerçekleştiren açık bir ekonomidir. Açıklık, ABD sermayesinin küresel stratejisine değil, yurtiçinde üretimin yeniden inşasına ve yurtdışında gerçek işbirliğine hizmet etmelidir.

Bu tür bir program, nihayetinde egemenlik meselesine dayanır. Sorun şu ki, bu terim sağ tarafından sahiplenilmiş ve sağ, bunu yurtdışında ABD devletinin sınırsız gücünü ortaya koyarken, yurt içinde sermayenin çıkarlarını savunmak için kullanıyor. Oysa sol için egemenlik, halk egemenliği gibi farklı ve daha eski bir içeriğe sahiptir. Demokrasinin gerçek bir anlamı olması için, işçilerin ve yoksulların işyerinde, mahallede, kasabada, şehirde ve ülkede hem söz hakkı hem de iktidara sahip olması gerekir. Halk egemenliği, zenginlere vergi uygularken sosyal hizmetlere, konutlara ve altyapıya daha fazla harcama yapan bir hükümeti seçmekten ibaret değildir; her ne kadar bu gerekli olsa da. Bu, ICE’ye, Filistin’deki soykırıma ve İran’a karşı savaşa direnen topluluklar ve hareketlerle birlikte, çalışanların örgütlü gücünü inşa etmeyi gerektirir. Birleşik Otomobil İşçileri Sendikası’nın (UAW) yeniden canlanan grev militanlığını ve Güney’deki sendikasız fabrikaları örgütleme çabalarını bu çerçeveye dahil etmek gerekir.

Üstelik, ulus-devletin sınırları ötesinde demokratik bir alan bulunmadığından, bir sınıf kopuşu programı da ulusal egemenliğe dayanacaktır. Bu, Sol’un kavraması açısından daha da çetrefilli bir konudur. 2015’teki Yunanistan gibi bağımlı bir ülkede ulusal egemenlik, emperyalist egemenlikten kurtulmak anlamına gelir. Ancak ABD, emperyalist hiyerarşinin tepesinde yer alır ve ABD devletinin egemenliği, diğer ulusların boyun eğdirilmesinde bir kaldıraç işlevi görür.

Dolayısıyla ABD için ulusal egemenlik, ulusun ne olduğu ve hangi sınıfın onu oluşturduğu sorusunu doğrudan gündeme getirir. Sağ için ulus, emperyalist devlet ve onun hizmet ettiği sermayedir. Sol için ise ulusal egemenlik, özünde anti-emperyalisttir ve başkalarına yönelik baskıya karşı mücadele etmek anlamına gelir. Karl Marx ve Friedrich Engels, işçilerin vatanı olmadığını belirttikten sonra bunu açıkça ifade etmişlerdir: proletarya “ulusun önder sınıfı olarak yükselmeli, kendini ulus olarak oluşturmalıdır” ve bu anlamda “burjuva anlamında olmasa da, kendisi ulusaldır.”

Bu, işçilerden kendi egemen sınıflarının arkasına dizilmesini isteyen milliyetçiliğin tam tersidir. Öyleyse görev açıktır. ABD işçi sınıfı, ancak emperyal gücün araçlarını (Fed’i, Hazine Bakanlığı’nın yaptırım mekanizmasını, askeri bütçeyi) ele geçirip, bunların diğer ulusları boyun eğdirmek için kullanılmasına son vererek kendini ulus olarak kurabilir. ABD işçileri, dolar düzeninden kalıcı hiçbir kazanç elde edemez. Washington emperyal üstünlüğü ne kadar çok peşinde koşarsa, iç ekonomiyi o kadar çok oyup boşaltır.

Savaş karşıtı siyaset ile anti-kapitalist siyaset tek bir mücadeledir. Yurt içi mülkiyet ilişkilerini dokunulmaz bırakan savaş karşıtlığı eksiktir; emperyal düzeni göz ardı eden yurt içi dönüşüm ise bu düzen tarafından ezilip yok edilecektir. Çevreden değer sömüren sistem, merkezi oyup boşaltan sistemin aynısıdır. İşte bu, işçi sınıfı enternasyonalizmine, sermayenin serbest dolaşımıyla uyumlu liberal bir slogan olmaktan çıkıp maddi bir içerik kazandırır. Gerçek anlamda enternasyonalist bir sosyalist siyasetin inşa edilebileceği zemin budur.

KAYNAK: Costas Lapavitsas / Jacobin

 

CEVAP VER

Lütfen yorumunuzu giriniz!
Lütfen isminizi buraya giriniz

Paylaş:

Abone Ol

spot_imgspot_img

Popüler

İlginizi Çekebilir
İlginizi Çekebilir

Fransa’daki protestolar daha geniş bir Avrupa devrimini nasıl tetikleyebilir?

Avrupa kitlesel protestolarla alev alev yanıyor. İki hükümet çoktan...

Eski finans sektörü uzmanı Richard Murphy: 2008’i tahmin etmiştim; bu daha da kötü olacak

2007 yılında, yeminli muhasebeci ve vergi adaleti savunucusu Richard...

Neoliberalizm iş ahlakını işçilere karşı nasıl kullandı ve işçiler bunu nasıl geri kazanabilir?

"Sermayenin elinden 'çalışma ahlakı' kavramını söküp almak; işyerlerini demokratikleştirmek,...

Sermayenin illüzyonu ve geleceğin kamulaştırılması: Timothy Mitchell’ın radikal zaman eleştirisi

Columbia Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Orta Doğu Araştırmaları Profesörü...